PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Không thể khẳng định thuốc giả chỉ bằng mắt thường, nhưng có thể giảm rủi ro: mua ở nhà thuốc có giấy phép, kiểm tra bao bì nguyên vẹn, nhãn tiếng Việt đầy đủ, số đăng ký tra cứu được, số lô và hạn dùng rõ ràng. Theo WHO, ít nhất 1 trong 10 thuốc ở các nước thu nhập thấp và trung bình là thuốc kém chất lượng hoặc giả. Thấy thuốc khác thường, hãy hỏi dược sĩ.
- Thuốc giả là thuốc cố ý làm sai lệch thành phần, nguồn gốc; thuốc kém chất lượng là thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký.
- Rủi ro cao nhất khi mua thuốc qua mạng từ nguồn không được cấp phép hoặc ở chợ, quầy không rõ nguồn gốc.
- Dấu hiệu cảnh báo: bao bì khác thường, thiếu thông tin trên nhãn, giá rẻ bất thường, bán thuốc kê đơn không cần đơn.
- Tra số đăng ký trên cơ sở dữ liệu của Cục Quản lý Dược để đối chiếu tên thuốc, hoạt chất, nhà sản xuất.
- Theo dõi thông báo thu hồi thuốc trên trang của Cục Quản lý Dược.
Thuốc giả và thuốc kém chất lượng khác nhau thế nào?
Theo Luật Dược 2016, thuốc giả là thuốc được sản xuất thuộc một trong các trường hợp được luật liệt kê, ví dụ: không có dược chất hoặc dược liệu; có dược chất không đúng với dược chất ghi trên nhãn; hoặc được sản xuất, trình bày, dán nhãn nhằm mạo danh nhà sản xuất, nước sản xuất. Còn thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng là thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký.
WHO dùng cách phân loại tương tự:
- Sản phẩm kém chất lượng: không đạt tiêu chuẩn và đặc điểm kỹ thuật, thường do sản xuất không đúng thực hành tốt hoặc kiểm soát chất lượng kém.
- Sản phẩm giả mạo: cố ý trình bày sai về bản chất, thành phần hoặc nguồn gốc.
Thuốc giả nguy hiểm như thế nào?
Theo WHO, thuốc giả và thuốc kém chất lượng có thể chứa sai thành phần hoặc sai hàm lượng nên không chữa được bệnh. Chúng còn có thể gây hại trực tiếp nếu chứa tạp chất hoặc chất độc, và gây hại gián tiếp khi làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Một vài con số WHO nêu:
- Ít nhất 1 trong 10 thuốc ở các nước thu nhập thấp và trung bình là thuốc kém chất lượng hoặc giả.
- Các quốc gia chi ước tính khoảng 30,5 tỷ USD mỗi năm cho những sản phẩm này.
- Vấn đề xảy ra ở mọi nhóm sản phẩm y tế, kể cả vắc xin, kháng sinh và thuốc điều trị ung thư.
FDA Hoa Kỳ cũng ghi nhận các ca tử vong do quá liều liên quan đến thuốc giả có lẫn chất gây nghiện.
Dấu hiệu nào cho thấy thuốc có thể là giả hoặc kém chất lượng?
Không dấu hiệu nào đủ để khẳng định, nhưng các điểm sau đáng để cảnh giác:
- Bao bì: in mờ, nhòe, sai chính tả, màu sắc khác với hộp bạn thường mua; hộp móp, rách, có dấu hiệu bóc dán lại.
- Nhãn thiếu thông tin: theo quy định ghi nhãn, thuốc phải có tên thuốc, thành phần, hàm lượng, số đăng ký, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng, tên và địa chỉ cơ sở sản xuất, và nội dung bằng tiếng Việt (thuốc nhập khẩu có thể dùng nhãn phụ tiếng Việt).
- Viên thuốc khác thường: khác màu, khác kích thước, vỡ vụn, mùi lạ. FDA khuyên cảnh giác nếu thuốc hoặc bao bì trông khác với thường lệ.
- Tác dụng bất thường: thuốc quen dùng bỗng không còn tác dụng, hoặc xuất hiện tác dụng phụ lạ (FDA).
- Giá rẻ bất thường hoặc khuyến mãi quá mức.
Mua thuốc ở đâu để giảm nguy cơ?
WHO cho biết thuốc giả thường được bán qua mạng từ các trang không được cấp phép hoặc ở thị trường không chính thức. FDA khuyên chỉ mua thuốc ở nhà thuốc được cấp phép. Với nhà thuốc trực tuyến, FDA liệt kê các dấu hiệu cảnh báo:
- Bán thuốc kê đơn mà không yêu cầu đơn thuốc.
- Không có dược sĩ để tư vấn.
- Không có giấy phép hoạt động.
- Gửi thuốc trông khác thường, bao bì hư hỏng, chữ nước ngoài, không có hạn dùng hoặc đã hết hạn.
- Giảm giá sâu, giá “quá tốt để là thật”.
- Không bảo vệ rõ ràng thông tin cá nhân, tài chính của khách hàng.
Khi mua, nên lấy hóa đơn và giữ lại vỏ hộp, số lô đến khi dùng hết thuốc.
Có thể tự kiểm tra thuốc bằng cách nào?
- Tra số đăng ký trên cơ sở dữ liệu thuốc đã được cấp số đăng ký của Cục Quản lý Dược. Đối chiếu tên thuốc, hoạt chất, hàm lượng, dạng bào chế, nhà sản xuất với thông tin trên hộp.
- Xem thông báo thu hồi tại mục cảnh báo và thu hồi trên trang của Cục Quản lý Dược, đối chiếu số lô.
- So sánh với hộp thuốc cùng loại bạn đã mua ở nhà thuốc uy tín trước đây.
- Hỏi dược sĩ nếu thấy bất kỳ điểm nào khác thường.
Lưu ý: tra cứu chỉ giúp biết thuốc có được cấp phép hay không. Chỉ kiểm nghiệm mới xác định được thuốc thật hay giả.
Nghi ngờ thuốc giả thì làm gì?
- Ngừng dùng thuốc đó nhưng không tự ngừng điều trị: liên hệ bác sĩ để có thuốc thay thế, nhất là với thuốc điều trị bệnh mạn tính.
- Giữ nguyên hộp, vỉ, hóa đơn và số lô.
- Báo cho nhà thuốc nơi mua và Sở Y tế địa phương hoặc Cục Quản lý Dược.
- Nếu đã dùng và có triệu chứng bất thường, đến cơ sở y tế và mang theo hộp thuốc.
Khi nào cần đi khám ngay
- Có triệu chứng lạ sau khi dùng thuốc nghi là giả: phát ban, khó thở, nôn nhiều, lơ mơ.
- Bệnh không đỡ hoặc nặng lên dù dùng đúng thuốc quen dùng trước đây.
- Đã dùng thuốc nghi giả cho bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, động kinh: cần bác sĩ đánh giá lại điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn bằng mắt có phân biệt được thuốc thật và thuốc giả không?
Không chắc chắn. Một số thuốc giả được làm rất giống thật. Quan sát bao bì chỉ giúp phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, còn kết luận cần kiểm nghiệm của cơ quan chức năng.
Mua thuốc trên sàn thương mại điện tử có an toàn không?
Rủi ro cao hơn nếu người bán không phải nhà thuốc được cấp phép. WHO cho biết bán hàng qua mạng từ trang không được phép làm thuốc giả dễ đến tay người dùng hơn. Đặc biệt không mua thuốc kê đơn ở nơi không yêu cầu đơn.
Thuốc giá rẻ có phải là thuốc giả không?
Không phải thuốc rẻ nào cũng là giả, ví dụ thuốc generic hợp pháp thường có giá thấp hơn. Điều cần cảnh giác là giá rẻ bất thường so với mặt bằng chung, kèm nguồn bán không rõ ràng.
Tra được số đăng ký có nghĩa là thuốc chắc chắn thật không?
Chưa chắc. Số đăng ký thật có thể bị in lên hộp thuốc giả. Tra cứu giúp loại bỏ sản phẩm không được cấp phép, còn việc mua ở nơi uy tín vẫn rất quan trọng.
Thuốc kém chất lượng có thể đến từ nhà sản xuất hợp pháp không?
Có thể, khi một lô thuốc không đạt tiêu chuẩn đã đăng ký. Khi đó cơ quan quản lý sẽ thông báo thu hồi theo số lô, vì vậy nên giữ vỏ hộp để đối chiếu.
Nguồn tham khảo
- WHO. Substandard and falsified medical products (fact sheet). www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/substandard-and-falsified-med
- FDA Hoa Kỳ. Counterfeit Medicine. www.fda.gov/drugs/buying-using-medicine-safely/counterfeit-medicine
- FDA Hoa Kỳ (BeSafeRx). Considering an Online Pharmacy?. www.fda.gov/drugs/besaferx-your-source-online-pharmacy-information/con
- Quốc hội (văn bản trên LuatVietnam). Luật Dược số 105/2016/QH13. luatvietnam.vn/y-te/luat-105-2016-qh13-quoc-hoi-104849-d1.html
- Bộ Y tế (văn bản trên CaseLaw.vn). Thông tư 01/2018/TT-BYT quy định ghi nhãn thuốc. caselaw.vn/van-ban-phap-luat/303397-thong-tu-01-2018-tt-byt-ve-quy-din
- Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế. Tra cứu thuốc đã được cấp số đăng ký. dichvucong.dav.gov.vn/congbothuoc/index
- Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế. Cảnh báo và thu hồi. dav.gov.vn/canh-bao-va-thu-hoi-cn81.html
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.