Dị ứng thuốc: dấu hiệu nhận biết và cách xử trí thế nào?

• Biểu hiện thường gặp của dị ứng thuốc là mề đay, ngứa da hoặc mắt, phát ban; có thể xuất hiện ngay, sau vài giờ hoặc muộn sau một tuần.
• Phản vệ là dạng dị ứng nặng, có thể gây tử vong nhanh, cần gọi cấp cứu ngay và không để người bệnh đứng hoặc đi lại.
• Phần lớn tác dụng phụ của thuốc như buồn nôn, tiêu chảy không phải là dị ứng.
• Khoảng 1 trong 10 người tự cho là dị ứng penicillin, nhưng hơn 9 trong 10 người trong số đó có thể không thật sự dị ứng.
• Người đã từng dị ứng thuốc cần ghi lại tên thuốc, giữ thẻ theo dõi dị ứng và luôn báo cho nhân viên y tế.

Dị ứng thuốc là gì và khác tác dụng phụ thế nào?

Theo MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ), dị ứng thuốc là nhóm triệu chứng do phản ứng dị ứng với một thuốc. Hệ miễn dịch nhận nhầm thuốc là chất lạ và phản ứng lại.

Cần phân biệt với tác dụng phụ. MedlinePlus nêu rõ phần lớn tác dụng phụ của thuốc không phải do phản ứng dị ứng. Ví dụ, kháng sinh hay gây buồn nôn, tiêu chảy; theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), các tác dụng phụ này thường nhẹ và tự hết khi dùng xong đợt thuốc. Bị tác dụng phụ không có nghĩa là phải tránh thuốc đó suốt đời.

Việc phân biệt đúng rất quan trọng. Một bệnh viện thuộc NHS cho biết khoảng 1 trong 10 người nói mình dị ứng penicillin, nhưng bằng chứng cho thấy hơn 9 trong 10 người trong số đó có thể không thật sự dị ứng. Khi bị gắn nhầm nhãn dị ứng, người bệnh có thể phải dùng kháng sinh thay thế kém phù hợp hơn.

Dấu hiệu dị ứng thuốc thường gặp là gì?

Theo MedlinePlus, các biểu hiện hay gặp gồm:

• Nổi mề đay (sẩn phù, ngứa, như muỗi đốt).
• Ngứa da hoặc ngứa mắt.
• Phát ban trên da.
• Sưng mặt, sưng môi.
• Thở khò khè.

Thời điểm xuất hiện rất khác nhau. Phản ứng có thể xảy ra ngay hoặc vài giờ sau khi dùng thuốc. Một số phản ứng chậm xuất hiện sau một tuần hoặc lâu hơn. Với penicillin, NHS mô tả phần lớn trường hợp là phát ban nhẹ, xuất hiện từ từ trong vài giờ hoặc vài ngày.

Một số nhóm thuốc hay gây dị ứng được MedlinePlus nêu gồm penicillin và các kháng sinh liên quan, thuốc nhóm sulfa, một số thuốc chống co giật, và các chất chứa iod như thuốc cản quang dùng khi chụp X-quang.

Phản vệ là gì và nhận biết thế nào?

Theo Thông tư 51/2017/TT-BYT của Bộ Y tế, phản vệ là một phản ứng dị ứng có thể xuất hiện từ vài giây đến vài giờ sau khi tiếp xúc với dị nguyên, gây biểu hiện ở nhiều cơ quan và có thể dẫn đến tử vong nhanh. Sốc phản vệ là mức độ nặng nhất.

NHS cho biết triệu chứng phản vệ thường bắt đầu trong vòng vài phút. Các dấu hiệu cần cảnh giác:

• Sưng lưỡi, sưng họng, khó nuốt.
• Khó thở, thở rất nhanh, thở rít.
• Choáng váng, chóng mặt, ngất.
• Da, môi hoặc lưỡi tím tái, xám hoặc nhợt nhạt.
• Có thể kèm ban ngứa lan nhanh, tim đập nhanh, đau bụng, nôn.

Phản vệ do penicillin hiếm gặp, NHS ước tính khoảng 1 trên 10.000 người dùng, nhưng có thể đe doạ tính mạng.

Cần làm gì ngay khi nghi ngờ dị ứng thuốc?

Nếu có dấu hiệu nặng (khó thở, sưng họng, choáng ngất):

1. Ngừng ngay thuốc đang dùng, không cho uống thêm.
2. Gọi cấp cứu 115 và nói rõ nghi bị phản vệ do thuốc.
3. Nếu người bệnh đã được kê bút tiêm adrenalin, dùng ngay theo hướng dẫn. NHS hướng dẫn nếu sau 5 phút triệu chứng chưa cải thiện thì dùng bút thứ hai.
4. Cho người bệnh nằm, có thể kê cao chân. Nếu khó thở, cho ngồi dậy từ từ, nâng cao vai.
5. Không để người bệnh đứng dậy hay đi lại, kể cả khi thấy đỡ hơn.

Thông tư 51/2017/TT-BYT xác định adrenalin tiêm bắp là thuốc thiết yếu, quan trọng hàng đầu trong cấp cứu phản vệ. Việc xử trí tiếp theo do nhân viên y tế thực hiện.

Nếu chỉ nổi ban nhẹ, ngứa, không khó thở: ngừng thuốc nghi ngờ và liên hệ ngay bác sĩ hoặc dược sĩ đã kê, bán thuốc. NHS cho biết phản ứng nhẹ đến vừa thường điều trị được bằng thuốc kháng histamin, nhưng nên để nhân viên y tế đánh giá trước khi tự dùng thêm thuốc. Theo dõi sát vì phản ứng có thể nặng lên.

Bác sĩ chẩn đoán và điều trị dị ứng thuốc ra sao?

Bác sĩ sẽ hỏi kỹ tên thuốc, thời điểm dùng, thời điểm xuất hiện triệu chứng và diễn biến. Vì vậy hãy mang theo vỏ hộp hoặc vỉ thuốc khi đi khám. Một số trường hợp có thể được làm test da hoặc thử thuốc dưới giám sát chuyên khoa.

Theo MedlinePlus, tuỳ mức độ, bác sĩ có thể dùng thuốc kháng histamin, thuốc giãn phế quản, corticosteroid hoặc adrenalin. Với người bắt buộc phải dùng một thuốc từng gây dị ứng, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc giải mẫn cảm, tức là cho dùng liều tăng dần rất thận trọng trong môi trường có giám sát.

Làm sao phòng tránh dị ứng thuốc tái diễn?

MedlinePlus cho biết nhìn chung không có cách phòng ngừa dị ứng thuốc lần đầu. Cách hiệu quả là tránh thuốc đã biết gây dị ứng. Bạn nên:

• Ghi lại tên hoạt chất (không chỉ tên thương mại) đã gây dị ứng và biểu hiện đã gặp.
• Giữ thẻ theo dõi dị ứng nếu được cơ sở y tế cấp. Thông tư 51/2017/TT-BYT yêu cầu cơ sở y tế khai thác tiền sử dị ứng và cấp thẻ cho người bệnh đã xác định dị ứng.
• Luôn báo tiền sử dị ứng cho bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ trước khi được kê hoặc bán thuốc.
• Đọc thành phần trên tờ hướng dẫn sử dụng, vì nhiều sản phẩm phối hợp nhiều hoạt chất.
• Không tự ý dùng lại thuốc từng gây phản ứng, kể cả với liều nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH). Drug allergies. medlineplus.gov/ency/article/000819.htm
2. NHS (Anh). Anaphylaxis. www.nhs.uk/conditions/anaphylaxis/
3. NHS (Anh). Antibiotics: Side effects. www.nhs.uk/medicines/antibiotics/side-effects/
4. Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust. Do I have a penicillin allergy?. www.gloshospitals.nhs.uk/your-visit/patient-information-leaflets/do-i-
5. Bộ Y tế (bản đăng trên website Hội Hô hấp Việt Nam). Thông tư 51/2017/TT-BYT hướng dẫn phòng, chẩn đoán và xử trí phản vệ. vnras.com/thong-tu-51-2017-tt-byt-huong-dan-phong-chan-doan-va-xu-tri-

Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.