Co-trimoxazol (sulfamethoxazol + trimethoprim) cần lưu ý gì?

• Co-trimoxazol gồm hai hoạt chất phối hợp theo tỉ lệ cố định, tác dụng hiệp đồng trên con đường tạo folat của vi khuẩn.
• WHO xếp sulfamethoxazol + trimethoprim vào nhóm Access.
• Thuốc không có tác dụng với viêm họng do liên cầu nhóm A.
• Nổi ban, đau họng, sốt, vàng da, bầm tím khi đang dùng thuốc có thể là dấu hiệu sớm của phản ứng nặng.
• Thuốc có thể làm tăng tác dụng warfarin, tăng nồng độ phenytoin, methotrexat và gây hạ đường huyết với sulfonylure.

Co-trimoxazol là thuốc gì?

Co-trimoxazol là tên chung của thuốc phối hợp sulfamethoxazol và trimethoprim. Theo Cẩm nang MSD, hai hoạt chất chặn hai bước nối tiếp nhau trong quá trình vi khuẩn tạo acid folic, nên tác dụng hiệp đồng và thường diệt được khuẩn. Thuốc được phối hợp theo tỉ lệ cố định, 1 phần trimethoprim với 5 phần sulfamethoxazol. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ) xếp co-trimoxazol vào nhóm sulfonamid.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp sulfamethoxazol + trimethoprim vào nhóm Access trong bảng AWaRe 2023, nhóm kháng sinh dùng cho nhiễm khuẩn thường gặp. Dù vậy, đây vẫn là thuốc cần bác sĩ chỉ định.

Pharbaco có sản xuất thuốc chứa sulfamethoxazol và trimethoprim (xem danh mục sản phẩm).

Co-trimoxazol dùng cho bệnh gì, không dùng cho bệnh gì?

Cẩm nang MSD liệt kê một số chỉ định:

• Viêm bàng quang không biến chứng ở phụ nữ, ở nơi tỉ lệ vi khuẩn kháng thuốc còn thấp.
• Dự phòng nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát ở phụ nữ và trẻ em.
• Điều trị và dự phòng viêm phổi do Pneumocystis jirovecii ở người nhiễm HIV giai đoạn AIDS hoặc bệnh nhân ung thư.
• Một số nhiễm khuẩn đường ruột như do Shigella, Vibrio, E. coli, nhưng hiệu quả bị hạn chế do kháng thuốc ngày càng nhiều.
• Một số nhiễm khuẩn không biến chứng do tụ cầu vàng kháng methicilin mắc phải ở cộng đồng.

MedlinePlus cho biết thuốc còn dùng cho tiêu chảy du lịch. Ngược lại, MSD và nhãn thuốc được FDA (Hoa Kỳ) phê duyệt đều nêu rõ co-trimoxazol không hiệu quả với viêm họng do liên cầu nhóm A và không phòng được biến chứng thấp tim. Thuốc cũng không có tác dụng với virus. Liều và thời gian dùng là theo chỉ định của bác sĩ.

Những phản ứng nghiêm trọng nào cần biết?

Nhãn thuốc FDA cảnh báo đã có ca tử vong và phản ứng nặng với các sản phẩm sulfamethoxazol + trimethoprim, gồm:

• Phản ứng da nặng: hội chứng Stevens-Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, phản ứng thuốc kèm tăng bạch cầu ái toan (DRESS).
• Hoại tử gan tối cấp.
• Rối loạn máu: mất bạch cầu hạt, suy tuỷ, giảm tiểu cầu.
• Tổn thương phổi cấp hoặc muộn, sốc phản vệ.

Phát ban có thể là bước đầu của phản ứng nặng hơn. Nhãn thuốc yêu cầu ngừng thuốc ngay khi xuất hiện ban da hoặc bất kỳ dấu hiệu phản ứng nghiêm trọng nào. Các dấu hiệu sớm gồm ban, đau họng, sốt, đau khớp, ho, đau ngực, khó thở, da xanh xao, chấm xuất huyết, vàng da.

Ngoài ra, MSD lưu ý trimethoprim có thể làm giảm thải kali qua thận, gây tăng kali máu có thể đe doạ tính mạng, và dùng kéo dài có thể gây thiếu folat dẫn tới thiếu máu.

Ai không được dùng hoặc cần thận trọng?

Chống chỉ định theo nhãn FDA:

• Người dị ứng với trimethoprim hoặc sulfonamid.
• Người từng giảm tiểu cầu miễn dịch do trimethoprim hoặc sulfonamid.
• Trẻ dưới 2 tháng tuổi.

Cần thận trọng hoặc tránh dùng (nhãn FDA, MSD, MedlinePlus):

• Người suy gan, suy thận.
• Người có thể thiếu folat: người cao tuổi, nghiện rượu, đang dùng thuốc chống động kinh, kém hấp thu, suy dinh dưỡng.
• Người dị ứng nặng, hen phế quản; người thiếu men G6PD.
• Người có bệnh porphyria hoặc bệnh tuyến giáp.
• Người có rối loạn chuyển hoá kali hoặc đang dùng thuốc làm tăng kali.
• Phụ nữ mang thai: MSD khuyên tránh trong 3 tháng đầu do nguy cơ dị tật ống thần kinh và tránh gần ngày sinh do nguy cơ vàng da nhân ở trẻ. MedlinePlus cảnh báo thuốc có thể gây hại cho thai.
• Cho con bú: sulfonamid vào sữa mẹ, MSD cho biết thường không khuyến khích dùng khi cho con bú.

Co-trimoxazol tương tác với thuốc nào?

Theo Cẩm nang MSD:

• Warfarin: co-trimoxazol có thể làm tăng tác dụng chống đông, tăng nguy cơ chảy máu.
• Phenytoin, methotrexat, rifampicin: nồng độ trong máu có thể tăng.
• Sulfonylure (thuốc hạ đường huyết đường uống): sulfamethoxazol có thể làm tăng tác dụng hạ đường huyết.

Nhãn FDA lưu ý thêm nguy cơ tăng kali máu khi dùng cùng thuốc làm tăng kali. Hãy báo bác sĩ toàn bộ thuốc bạn đang dùng, kể cả thực phẩm bổ sung.

Cần lưu ý gì khi đang dùng thuốc?

• Uống nhiều nước trong thời gian điều trị (theo MedlinePlus).
• Tránh nắng: thuốc có thể làm da nhạy cảm với ánh nắng; mặc áo dài tay, đeo kính, dùng kem chống nắng.
• Tác dụng phụ thường gặp: buồn nôn, nôn, chán ăn. MSD ghi buồn nôn, nôn và phát ban là hay gặp nhất.
• Báo bác sĩ trước khi làm xét nghiệm rằng bạn đang dùng thuốc này.
• Uống đủ liệu trình. MedlinePlus nhắc ngừng sớm có thể làm nhiễm khuẩn không khỏi hẳn và vi khuẩn kháng thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH). Co-trimoxazole. medlineplus.gov/druginfo/meds/a684026.html
2. Cẩm nang MSD (bản chuyên môn). Trimethoprim and Sulfamethoxazole. www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/bacteria-and-antib
3. DailyMed, NIH / FDA Hoa Kỳ. Sulfamethoxazole and trimethoprim tablets - nhãn thuốc. dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=d60c218c-6529-4944-af
4. WHO. AWaRe classification of antibiotics for evaluation and monitoring of use, 2023. www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2023.04
5. MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH). Antibiotics. medlineplus.gov/antibiotics.html

Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.