PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Cảm giác đau, nóng rát vùng bụng trên rốn mà nhiều người gọi là đau dạ dày thường là chứng khó tiêu. Nguyên nhân hay gặp gồm khó tiêu chức năng, đồ ăn nhiều dầu mỡ, rượu, cà phê, hút thuốc, căng thẳng, thuốc giảm đau NSAID và vi khuẩn H. pylori. Cần đi khám nếu đau tái diễn, sụt cân, nuốt khó; cấp cứu ngay nếu nôn ra máu hoặc phân đen.
- Khó tiêu là nhóm triệu chứng đau, nóng rát, đầy bụng vùng thượng vị, không phải một bệnh riêng lẻ.
- Khó tiêu chức năng là nguyên nhân thường gặp nhất, theo NIDDK (Hoa Kỳ).
- Vi khuẩn H. pylori và việc dùng thường xuyên thuốc NSAID như ibuprofen, aspirin là hai nguyên nhân chính gây loét dạ dày.
- Nôn ra máu, phân đen như bã cà phê, đau bụng dữ dội là dấu hiệu cấp cứu.
- Đau ngực, đau lan lên hàm hoặc cánh tay kèm khó tiêu cần đi khám ngay để loại trừ bệnh tim.
Đau dạ dày thực chất là gì?
Trong đời thường, đau dạ dày thường dùng để chỉ cảm giác đau, nóng rát hoặc khó chịu ở vùng bụng trên, ngay dưới xương ức. Y học gọi nhóm triệu chứng này là khó tiêu (dyspepsia). Theo NIDDK (Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hoá và Bệnh thận Hoa Kỳ), các biểu hiện thường đi cùng nhau gồm:
- đau hoặc nóng rát vùng thượng vị;
- no sớm khi mới ăn được ít;
- đầy tức khó chịu sau bữa ăn;
- chướng bụng, buồn nôn, ợ hơi;
- đôi khi có ợ nóng.
Đây là một nhóm triệu chứng, không phải chẩn đoán. Cùng một cảm giác đau có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ thói quen ăn uống đến loét dạ dày.
Những nguyên nhân thường gặp
NIDDK chia nguyên nhân thành ba nhóm chính:
- Khó tiêu chức năng: nguyên nhân phổ biến nhất. Đây là rối loạn tương tác giữa não và ruột, không tìm thấy tổn thương rõ khi khám. Một số yếu tố liên quan gồm thức ăn, căng thẳng tâm lý, sự nhạy cảm của dạ dày.
- Thuốc: thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID), một số kháng sinh, viên sắt, corticoid, thuốc điều trị loãng xương và một số thuốc điều trị đái tháo đường, béo phì.
- Bệnh lý tiêu hoá: trào ngược dạ dày thực quản, viêm dạ dày, loét dạ dày tá tràng, nhiễm H. pylori.
NHS (Anh) bổ sung các yếu tố làm khó tiêu nặng hơn: cà phê, sô cô la, đồ ăn nhiều dầu mỡ hoặc cay, rượu, thừa cân, hút thuốc, căng thẳng, lo âu và mang thai.
Loét dạ dày và vi khuẩn H. pylori
Theo NHS, loét dạ dày có hai nguyên nhân chính: nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) và dùng thường xuyên thuốc NSAID như ibuprofen, aspirin. Loét gặp nhiều hơn ở người hút thuốc và tăng dần theo tuổi. Cơn đau thường ở bụng trên, có thể có cảm giác nóng rát.
Để xác định nguyên nhân, bác sĩ có thể cho làm xét nghiệm hơi thở hoặc xét nghiệm phân tìm H. pylori, xét nghiệm máu, và nội soi dạ dày bằng ống mềm có camera. Điều trị tuỳ nguyên nhân: kháng sinh để diệt H. pylori, thuốc giảm tiết acid, hoặc thay đổi thuốc giảm đau đang dùng. Phác đồ và thời gian dùng thuốc do bác sĩ chỉ định.
NHS lưu ý loét không được điều trị có thể gây chảy máu trong, thiếu máu, thủng dạ dày; nhiễm H. pylori kéo dài không điều trị còn làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Đây là lý do không nên tự chịu đựng hoặc tự mua thuốc dùng kéo dài.
Tự chăm sóc thế nào khi bị khó tiêu nhẹ?
Với khó tiêu thỉnh thoảng mới gặp, không kèm dấu hiệu đáng lo, NHS gợi ý điều chỉnh lối sống:
- Giảm cà phê, trà đặc, đồ uống có ga và rượu.
- Hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ, cay, quá no.
- Ăn bữa nhỏ hơn; không ăn trong 3 đến 4 giờ trước khi đi ngủ.
- Kê cao đầu khi ngủ nếu hay ợ nóng về đêm.
- Giảm cân nếu thừa cân, bỏ thuốc lá.
- Tìm cách giảm căng thẳng.
Dược sĩ có thể tư vấn thuốc không kê đơn như thuốc kháng acid hoặc alginat để giảm triệu chứng ngắn hạn. Nếu bạn đang dùng thuốc giảm đau NSAID thường xuyên, hãy hỏi bác sĩ về lựa chọn khác thay vì tự ngừng hoặc tự đổi thuốc.
Khi nào đau dạ dày cần đi khám?
NHS khuyên đi khám khi:
- bị khó tiêu thường xuyên, tái đi tái lại;
- đau nhiều;
- sụt cân nhiều mà không chủ động giảm cân;
- nuốt khó;
- nôn nhiều lần;
- bị thiếu máu thiếu sắt;
- sờ thấy khối ở bụng;
- có máu trong chất nôn hoặc trong phân.
NIDDK cũng nhấn mạnh nên gặp bác sĩ nếu khó tiêu không cải thiện. Bác sĩ sẽ hỏi về thuốc đang dùng, thói quen ăn uống và có thể cho xét nghiệm hoặc nội soi tuỳ trường hợp.
Có phải đau vùng thượng vị lúc nào cũng là do dạ dày?
Không. NIDDK lưu ý khi khó tiêu đi kèm đau ngực, đau hàm, đau cổ hoặc đau cánh tay, khó thở, cần đi khám ngay, vì đây có thể là bệnh nghiêm trọng hơn. Vàng da, vàng mắt kèm đau bụng trên cũng là dấu hiệu cần khám sớm.
NHS cũng xếp đau ngực xuất hiện đột ngột vào nhóm cần cấp cứu. Vì vậy, nếu cơn đau khác hẳn mọi lần hoặc kèm đau ngực, khó thở, đừng tự uống thuốc dạ dày rồi chờ đợi.
Khi nào cần đi khám ngay
- Nôn ra máu hoặc chất nôn như bã cà phê: cần cấp cứu ngay.
- Đi ngoài phân đen, dính, mùi rất hôi, hoặc phân có máu.
- Đau bụng dữ dội, bụng đau khi chạm vào.
- Đau ngực đột ngột, đau lan lên hàm, cổ, cánh tay hoặc khó thở.
- Nuốt khó, nôn nhiều lần, chướng bụng kéo dài.
- Sụt cân không rõ lý do, thiếu máu, vàng da hoặc vàng mắt.
- Khó tiêu tái diễn hoặc không đỡ dù đã điều chỉnh ăn uống.
Câu hỏi thường gặp
Đau dạ dày có tự khỏi không?
Khó tiêu nhẹ do ăn uống thường đỡ khi điều chỉnh thói quen. Nhưng nếu đau tái đi tái lại hoặc kèm dấu hiệu cảnh báo, cần đi khám để tìm nguyên nhân như H. pylori hay loét dạ dày.
Uống thuốc giảm đau ibuprofen có hại dạ dày không?
Theo NHS, dùng thường xuyên các thuốc NSAID như ibuprofen, aspirin là một trong hai nguyên nhân chính gây loét dạ dày. Người cần dùng giảm đau kéo dài nên hỏi bác sĩ về cách dùng an toàn.
Làm sao biết mình có bị nhiễm H. pylori?
Không thể biết qua triệu chứng. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hơi thở, xét nghiệm phân hoặc nội soi. Nếu dương tính, bác sĩ sẽ kê phác đồ kháng sinh phù hợp.
Căng thẳng có gây đau dạ dày không?
Có thể. NHS liệt kê căng thẳng và lo âu là yếu tố gây khó tiêu, và NIDDK mô tả khó tiêu chức năng là rối loạn tương tác giữa não và ruột. Giảm căng thẳng là một phần của việc kiểm soát triệu chứng.
Có nên tự mua thuốc dạ dày uống kéo dài?
Không nên. Thuốc kháng acid chỉ để giảm triệu chứng ngắn hạn. Dùng kéo dài mà không đi khám có thể che lấp bệnh cần điều trị như loét hoặc nhiễm H. pylori.
Nguồn tham khảo
- NHS. Indigestion. www.nhs.uk/conditions/indigestion/
- NHS. Stomach ulcer. www.nhs.uk/conditions/stomach-ulcer/
- NIDDK / NIH. Indigestion (Dyspepsia). www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dy
- NIDDK / NIH. Symptoms & Causes of Indigestion. www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dy
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.