Vì sao liều thuốc của trẻ em tính theo cân nặng?

• Liều thuốc cho trẻ thường tính theo mg/kg cân nặng, tối đa không vượt liều người lớn.
• Gan, thận của trẻ sơ sinh chưa trưởng thành nên thuốc có thể bị thải chậm và dễ tích luỹ.
• Luôn dùng xi lanh hoặc cốc đong đi kèm thuốc, không dùng thìa ăn hay dụng cụ của thuốc khác.
• Không cho trẻ dùng thuốc dành cho người lớn và không dùng hai sản phẩm có cùng hoạt chất.
• FDA không khuyến cáo thuốc ho, cảm không kê đơn cho trẻ dưới 2 tuổi; không dùng aspirin cho trẻ từ 15 tuổi trở xuống.

Vì sao không thể chia nhỏ liều người lớn cho trẻ?

Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ. Hướng dẫn quốc tế ICH E11 về nghiên cứu thuốc ở trẻ em (do FDA Hoa Kỳ ban hành) mô tả cơ thể trẻ thay đổi rất nhanh theo từng giai đoạn:

• Trẻ sơ sinh (0 đến 27 ngày): lượng nước và mỡ trong cơ thể khác trẻ lớn, gan và thận chưa trưởng thành và đang thay đổi nhanh, hấp thu thuốc qua đường uống khó dự đoán hơn. Nhiều ca ngộ độc thuốc ở lứa tuổi này xảy ra do cơ thể thải thuốc kém.
• Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ (28 ngày đến 23 tháng): hấp thu qua đường uống ổn định hơn, gan thận tiếp tục trưởng thành nhanh. Khoảng 1 đến 2 tuổi, khả năng thải trừ nhiều thuốc tính theo mỗi kg cân nặng có thể còn cao hơn người lớn.
• Trẻ 2 đến 11 tuổi: phần lớn đường thải trừ đã trưởng thành, thường cao hơn người lớn khi tính theo cân nặng.
• Tuổi dậy thì: nhu cầu liều của một số thuốc tính theo cân nặng có thể giảm rõ.

Vì vậy, lấy liều người lớn rồi chia đôi, chia ba theo cảm tính có thể làm trẻ bị quá liều hoặc thiếu liều.

Liều theo cân nặng được tính như thế nào?

Theo ICH E11, khuyến cáo liều cho phần lớn thuốc dùng ở trẻ em thường dựa trên số miligam thuốc cho mỗi kilogam cân nặng (mg/kg), và không vượt quá liều tối đa của người lớn. Một số thuốc dùng diện tích da cơ thể, nhưng cách này đòi hỏi đo chiều cao chính xác nên ít dùng hơn trong thực tế.

Với thuốc kê đơn, liều cho từng trẻ phải do bác sĩ tính dựa trên cân nặng, tuổi, bệnh và chức năng gan thận. Cha mẹ chỉ nên:

• Cân trẻ gần thời điểm đi khám và báo cân nặng chính xác cho bác sĩ.
• Hỏi lại nếu đơn ghi theo mg mà chai thuốc ghi nồng độ mg/ml, để biết cần đong bao nhiêu ml.
• Không tự tăng liều khi thấy trẻ chưa đỡ.

Với thuốc không kê đơn như paracetamol, tờ hướng dẫn thường ghi liều theo tuổi hoặc cân nặng. Hãy đọc kỹ và chọn đúng loại dành cho trẻ em với nồng độ phù hợp.

Ví dụ paracetamol cho trẻ: cần chú ý gì?

Theo hướng dẫn của Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) về paracetamol cho trẻ em:

• Trẻ 2 đến 3 tháng tuổi chỉ dùng khi nặng trên 4 kg và sinh sau 37 tuần thai.
• Có thể dùng tối đa 4 lần trong 24 giờ, mỗi lần cách nhau ít nhất 4 giờ.
• Không dùng quá 3 ngày mà không hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
• Dùng đúng xi lanh hoặc thìa đi kèm để đong.
• Không dùng cùng lúc với thuốc khác có chứa paracetamol, ví dụ thuốc cảm cúm phối hợp.

Liều cụ thể mỗi lần phụ thuộc tuổi, cân nặng và nồng độ của chế phẩm. Luôn đọc tờ hướng dẫn sử dụng và hỏi dược sĩ khi chưa chắc. Nếu lỡ cho trẻ dùng quá liều, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay và mang theo vỏ thuốc, kể cả khi trẻ trông vẫn bình thường.

Những sai lầm hay gặp khi cho trẻ uống thuốc là gì?

1. Đong bằng thìa ăn, thìa cà phê. FDA khuyên chỉ dùng dụng cụ đong đi kèm thuốc (xi lanh, cốc có vạch chia), không dùng thìa trong nhà hay dụng cụ của thuốc khác.
2. Cho trẻ dùng thuốc của người lớn. FDA cảnh báo thuốc bào chế và đóng gói cho người lớn có thể khiến trẻ bị quá liều.
3. Dùng hai sản phẩm trùng hoạt chất. Ví dụ vừa uống thuốc hạ sốt paracetamol vừa uống thuốc cảm có paracetamol. FDA khuyên đọc kỹ thành phần để tránh trùng.
4. Tự dùng thuốc ho, cảm cho trẻ nhỏ. FDA không khuyến cáo thuốc ho, cảm không kê đơn cho trẻ dưới 2 tuổi vì có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng; các nhà sản xuất tại Mỹ còn ghi trên nhãn không dùng cho trẻ dưới 4 tuổi.
5. Cho trẻ dùng aspirin. NHS khuyến cáo không dùng aspirin cho trẻ từ 15 tuổi trở xuống vì có thể gây hội chứng Reye, một bệnh hiếm nhưng nghiêm trọng.
6. Dùng lại đơn thuốc cũ hoặc thuốc của anh chị em. Cân nặng và bệnh của trẻ thay đổi, liều cũ có thể không còn phù hợp.

Mẹo cho trẻ uống thuốc an toàn hơn

• Lắc đều chai hỗn dịch trước khi đong.
• Đong ngang tầm mắt, đọc vạch ml rõ ràng.
• Bơm thuốc từ từ để trẻ kịp nuốt, tránh sặc.
• Ghi lại giờ và liều mỗi lần cho uống, nhất là khi nhiều người cùng chăm trẻ.
• Cất thuốc ngoài tầm với và tầm nhìn của trẻ, đóng chặt nắp an toàn sau mỗi lần dùng.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. FDA (Hoa Kỳ) / ICH. Guidance for Industry E11: Clinical Investigation of Medicinal Products in the Pediatric Population. www.fda.gov/media/71355/download
2. FDA (Hoa Kỳ). Should You Give Kids Medicine for Coughs and Colds?. www.fda.gov/consumers/consumer-updates/should-you-give-kids-medicine-c
3. NHS (Anh). Paracetamol for children. www.nhs.uk/medicines/paracetamol-for-children/
4. NHS (Anh). Aspirin for pain relief. www.nhs.uk/medicines/aspirin-for-pain-relief/
5. CDC (Hoa Kỳ). Medication Safety Program: About. www.cdc.gov/medication-safety/about/index.html
6. NHS (Anh). Fever in children. www.nhs.uk/conditions/fever-in-children/

Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.