Hen phế quản: thuốc cắt cơn và thuốc dự phòng khác nhau thế nào?

Trả lời nhanh

Thuốc cắt cơn (như salbutamol dạng hít) làm giãn phế quản trong vài phút, giúp đỡ khó thở nhưng không chữa tình trạng viêm đường thở. Thuốc dự phòng chứa corticoid dạng hít làm giảm viêm, giúp giảm cơn hen nặng và tử vong, nên phải dùng đều theo đơn kể cả khi khỏe. GINA và Bộ Y tế khuyến cáo không điều trị hen chỉ bằng thuốc cắt cơn đơn thuần.

Thuốc cắt cơn tác dụng nhanh, giảm triệu chứng tạm thời nhưng không điều trị viêm đường thở.
Thuốc dự phòng chứa corticoid dạng hít giảm viêm, giảm nguy cơ cơn hen nặng và tử vong do hen.
Phải dùng thuốc cắt cơn hơn 2 lần mỗi tuần là dấu hiệu hen chưa được kiểm soát.
Không nên điều trị hen chỉ bằng thuốc cắt cơn; người lớn và trẻ từ 6 tuổi cần phác đồ có corticoid dạng hít.
Kỹ thuật hít đúng và dùng thuốc đều quan trọng ngang với việc chọn thuốc.

Hen phế quản là gì và vì sao cần hai loại thuốc?

Hen phế quản là bệnh viêm mạn tính đường thở. WHO ước tính năm 2023 có khoảng 363 triệu người mắc hen và 442.000 ca tử vong. Theo GINA (Sáng kiến toàn cầu về hen), phần lớn người bệnh hen có viêm đường thở, kể cả khi triệu chứng chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện.

Một cơn hen có hai thành phần: co thắt cơ trơn phế quản gây khó thở, khò khè; và viêm âm ỉ ở thành đường thở, khiến phế quản nhạy cảm và dễ lên cơn. Vì vậy điều trị hen cần hai nhóm tác dụng: giãn phế quản nhanh khi có triệu chứng, và giảm viêm lâu dài.

Cơn hen thường bị khởi phát bởi bụi, khói, mùi hóa chất, phấn hoa, lông động vật, xà phòng và nước hoa nồng; triệu chứng hay nặng hơn khi cảm lạnh hoặc thay đổi thời tiết (theo WHO).

Thuốc cắt cơn và thuốc dự phòng khác nhau thế nào?

	Thuốc cắt cơn (giảm triệu chứng)	Thuốc dự phòng (kiểm soát)
Ví dụ hoạt chất	Salbutamol, thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn dạng hít	Corticoid dạng hít như budesonide, beclometasone; có thể phối hợp với thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài
Tác dụng	Giãn cơ trơn phế quản, giảm khó thở	Giảm viêm đường thở, giảm cơn hen nặng và nguy cơ tử vong
Tốc độ	Bắt đầu sau 1 đến 5 phút, kéo dài khoảng 2 đến 6 giờ	Hiệu quả đến từ việc dùng đều đặn, không nhằm cắt cơn tức thì
Cách dùng	Khi có triệu chứng	Hằng ngày theo đơn, kể cả khi không có triệu chứng
Chữa nguyên nhân?	Không	Có, tác động lên tình trạng viêm

Số liệu thời gian tác dụng của thuốc cắt cơn theo chương trình Vì lá phổi khỏe của Cục Quản lý Khám, chữa bệnh. Tác dụng của corticoid dạng hít theo WHO.

Hiện nay có loại ống hít phối hợp corticoid với formoterol, vừa dùng hằng ngày vừa dùng khi có triệu chứng. GINA ưu tiên cách này cho người lớn và thanh thiếu niên vì giảm nguy cơ cơn hen nặng so với dùng thuốc cắt cơn đơn thuần. Phác đồ nào phù hợp do bác sĩ quyết định; không tự đổi loại ống hít.

Vì sao không nên chỉ dùng thuốc cắt cơn?

Nhiều người bệnh chỉ dùng ống xịt cắt cơn vì thấy đỡ ngay. Theo GINA, điều trị hen chỉ bằng thuốc cắt cơn tác dụng ngắn có liên quan đến tăng nguy cơ cơn hen nặng, chức năng phổi kém hơn và tăng nguy cơ tử vong do hen. Dùng thường xuyên còn làm tăng phản ứng dị ứng, tăng viêm đường thở và giảm đáp ứng của chính thuốc cắt cơn.

GINA khuyến cáo người lớn, thanh thiếu niên và trẻ từ 6 đến 11 tuổi bị hen không nên điều trị chỉ bằng thuốc cắt cơn, mà cần phác đồ có corticoid dạng hít.
Cục Quản lý Khám, chữa bệnh cho biết hướng dẫn năm 2020 của Bộ Y tế cũng không khuyến cáo dùng thuốc cắt cơn đơn thuần.
Theo GINA, dùng từ 3 bình xịt 200 liều trở lên trong một năm liên quan đến tăng nguy cơ cơn hen nặng; từ 12 bình trở lên liên quan đến tăng nguy cơ tử vong.

Làm sao biết hen đang kiểm soát kém?

GINA dùng 4 câu hỏi cho 4 tuần gần nhất:

Có triệu chứng ban ngày hơn 2 lần mỗi tuần không?
Có lần nào thức giấc ban đêm vì hen không?
Phải dùng thuốc cắt cơn tác dụng ngắn hơn 2 lần mỗi tuần không (không tính lần dùng trước khi tập thể dục)?
Hen có làm hạn chế sinh hoạt, vận động không?

Không có câu nào trả lời có: hen được kiểm soát tốt. Có 1 đến 2 câu: kiểm soát một phần. Có 3 đến 4 câu: chưa kiểm soát. Khi hen kiểm soát kém, cần đi khám để bác sĩ kiểm tra kỹ thuật hít, mức độ dùng thuốc đều và điều chỉnh phác đồ.

Dùng thuốc dự phòng thế nào cho đúng?

Dùng đều theo đơn, không tự ngừng khi thấy khỏe. Cảm giác khỏe thường chính là nhờ thuốc đang kiểm soát viêm.
Kiểm tra kỹ thuật hít mỗi lần tái khám. GINA lưu ý kỹ thuật hít sai và dùng thuốc không đều là nguyên nhân thường gặp khiến hen khó kiểm soát. Có thể dùng buồng đệm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Súc miệng bằng nước rồi nhổ đi sau khi hít corticoid để giảm nguy cơ nấm miệng, khàn tiếng (theo GINA).
Có kế hoạch hành động hen bằng văn bản: ghi rõ thuốc hằng ngày, cách xử trí khi triệu chứng nặng lên, khi nào cần đi cấp cứu.
Phụ nữ mang thai: GINA khuyến cáo không ngừng thuốc hen thường dùng; corticoid dạng hít giúp giảm nguy cơ cho cả mẹ và thai.
Tránh các yếu tố khởi phát đã biết, bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc.

Liều và loại thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

Khi nào cần đi khám ngay

Khó thở nặng, thở gấp, không nói được thành câu: gọi cấp cứu 115.
Đã dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch hành động hen mà không đỡ, hoặc nặng hơn bất cứ lúc nào.
Môi, đầu ngón tay tím, lơ mơ, mệt lả.
Phải dùng thuốc cắt cơn hơn 2 lần mỗi tuần hoặc thức giấc ban đêm vì hen: đi khám để điều chỉnh thuốc.
Triệu chứng hen làm hạn chế sinh hoạt, đi học, đi làm.

Câu hỏi thường gặp

Hết khó thở rồi có ngừng thuốc dự phòng được không?

Không nên tự ngừng. Thuốc dự phòng giữ cho đường thở bớt viêm, nên cảm giác khỏe là nhờ thuốc đang có tác dụng. Việc giảm liều hay đổi thuốc cần bác sĩ đánh giá sau một thời gian hen ổn định.

Corticoid dạng hít có gây hại như corticoid uống không?

Theo GINA, phần lớn người dùng không gặp tác dụng phụ. Tác dụng phụ thường gặp là nấm miệng, khàn tiếng, có thể giảm bằng cách súc miệng sau khi hít và dùng buồng đệm.

Một tuần phải dùng thuốc cắt cơn bao nhiêu lần thì đáng lo?

Theo GINA và Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, phải dùng thuốc cắt cơn tác dụng ngắn hơn 2 lần mỗi tuần là dấu hiệu hen chưa kiểm soát tốt. Khi đó nên đi khám để điều chỉnh phác đồ.

Có nên khí dung thuốc cắt cơn tại nhà thường xuyên không?

Không nên tự làm. GINA ghi nhận việc dùng thuốc cắt cơn dạng khí dung tại nhà liên quan đến tăng nguy cơ tử vong do hen. Khí dung chỉ nên thực hiện theo chỉ định của bác sĩ.

Phụ nữ mang thai bị hen có phải ngừng thuốc không?

Không. GINA khuyến cáo không ngừng thuốc hen thường dùng khi mang thai, vì cơn hen làm tăng nguy cơ sinh non, nhẹ cân, và corticoid dạng hít giúp giảm các nguy cơ này. Thai phụ nên tái khám hen thường xuyên hơn.

Nguồn tham khảo

WHO. Asthma - Fact sheet. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/asthma
Global Initiative for Asthma (GINA). Summary Guide for Asthma Management and Prevention 2025. ginasthma.org/wp-content/uploads/2025/11/GINA-Summary-Guide-2025-WEB_F
Chương trình Vì lá phổi khỏe, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế). Sử dụng hợp lý thuốc cắt cơn dạng hít trong điều trị hen. vilaphoikhoe.kcb.vn/su-dung-hop-ly-thuoc-cat-con-dang-hit-trong-dieu-t
NHS. Asthma. www.nhs.uk/conditions/asthma/
NHS. Asthma attack. www.nhs.uk/conditions/asthma/asthma-attack/

Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.