PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn thay đổi để sống sót trước thuốc vốn dùng để tiêu diệt chúng. Khi đó nhiễm khuẩn khó chữa hơn, kéo dài hơn và dễ gây tử vong hơn. Theo WHO, kháng thuốc ở vi khuẩn liên quan đến hơn 4,7 triệu ca tử vong trên toàn cầu năm 2021. Dùng kháng sinh đúng chỉ định là cách mỗi người góp phần làm chậm vấn đề này.
- Vi khuẩn kháng thuốc, không phải cơ thể người “nhờn thuốc”.
- Theo WHO, khoảng 1 trong 6 ca nhiễm khuẩn được xác nhận bằng xét nghiệm trên thế giới năm 2023 đã kháng kháng sinh.
- Dùng kháng sinh khi không cần hoặc dùng sai loại là một trong những nguyên nhân chính gây kháng thuốc.
- Vi khuẩn kháng thuốc có thể lây từ người sang người và truyền gen kháng thuốc cho vi khuẩn khác.
- Rửa tay, tiêm chủng đầy đủ và chỉ dùng kháng sinh khi được kê đơn giúp giảm nguy cơ.
Kháng kháng sinh nghĩa là gì?
WHO định nghĩa kháng thuốc kháng vi sinh vật là khi vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng không còn đáp ứng với thuốc dùng để điều trị chúng. Kháng kháng sinh là phần quan trọng nhất của vấn đề này, liên quan đến vi khuẩn.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: người không “kháng” kháng sinh, vi khuẩn mới kháng. MedlinePlus giải thích rằng vi khuẩn thay đổi và trở nên chống chịu được tác dụng của kháng sinh, nên chúng tiếp tục phát triển. Vì vậy, một người chưa từng lạm dụng kháng sinh vẫn có thể bị nhiễm một chủng vi khuẩn đã kháng thuốc từ môi trường hoặc từ người khác.
Vi khuẩn trở nên kháng thuốc như thế nào?
Theo CDC Hoa Kỳ, kháng thuốc là một quá trình tự nhiên nhưng bị đẩy nhanh khi dùng kháng sinh. Khi dùng kháng sinh, thuốc tiêu diệt một phần vi khuẩn gây bệnh và cả vi khuẩn có lợi bảo vệ cơ thể. Những con vi khuẩn có sẵn khả năng chống thuốc sống sót, sinh sôi và lây lan. Chúng còn có thể chia sẻ gen kháng thuốc cho vi khuẩn khác, kể cả loại chưa từng tiếp xúc với thuốc.
CDC mô tả vi khuẩn có nhiều cách để chống lại kháng sinh, ví dụ:
- Hạn chế thuốc đi vào bên trong tế bào.
- Bơm thuốc ra ngoài.
- Tạo enzym phá hủy thuốc.
- Thay đổi đích tác động để thuốc không gắn được.
- Tạo con đường chuyển hóa mới để né tác dụng của thuốc.
Vì sao kháng kháng sinh nguy hiểm?
Khi kháng sinh thông thường không còn hiệu quả, bác sĩ phải dùng thuốc khác, có thể đắt hơn, nhiều tác dụng phụ hơn, hoặc phải điều trị trong bệnh viện. Có trường hợp gần như không còn lựa chọn thuốc phù hợp. Các con số từ cơ quan y tế cho thấy quy mô vấn đề:
| Chỉ số | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Tử vong liên quan kháng thuốc ở vi khuẩn, toàn cầu năm 2021 | Hơn 4,7 triệu ca | WHO |
| Tỷ lệ nhiễm khuẩn có xét nghiệm đã kháng kháng sinh, năm 2023 | Khoảng 1 trong 6 ca | WHO |
| Tỷ lệ cặp vi khuẩn và kháng sinh được theo dõi có mức kháng tăng, 2018 đến 2023 | Hơn 40%, tăng trung bình 5 đến 15% mỗi năm | WHO |
| Ca nhiễm khuẩn kháng thuốc mỗi năm tại Hoa Kỳ | Hơn 2,8 triệu ca, hơn 35.000 ca tử vong | CDC |
WHO cũng dự báo chi phí điều trị riêng các nhiễm khuẩn kháng thuốc có thể lên tới 412 tỷ USD mỗi năm đến năm 2035, chưa kể thiệt hại năng suất lao động khoảng 443 tỷ USD mỗi năm.
Nguyên nhân chính gây kháng kháng sinh là gì?
WHO liệt kê nhiều yếu tố cùng thúc đẩy kháng thuốc:
- Dùng sai và lạm dụng kháng sinh, ví dụ dùng khi không cần thiết hoặc dùng sai loại.
- Nước sạch, vệ sinh và vệ sinh tay chưa đảm bảo.
- Phòng và kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế chưa tốt.
- Khó tiếp cận vắc xin, xét nghiệm chẩn đoán và thuốc phù hợp.
- Thiếu kháng sinh mới được nghiên cứu và đưa ra thị trường.
NHS (Anh) nhấn mạnh: kháng sinh càng được dùng nhiều cho các bệnh nhẹ, càng dễ mất tác dụng khi cần cho bệnh nặng. Vì thế, NHS không còn dùng kháng sinh thường quy cho một số bệnh như nhiễm trùng ngực, viêm tai ở trẻ em và đau họng, trừ khi bác sĩ thấy thật sự cần.
“Siêu vi khuẩn” là gì?
“Siêu vi khuẩn” là cách gọi những chủng vi khuẩn đã kháng nhiều loại kháng sinh khác nhau. NHS nêu một số ví dụ như tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA), Clostridioides difficile và lao kháng thuốc. Các nhiễm khuẩn này có thể nặng và khó điều trị. CDC cho biết nếu tính cả C. difficile, số ca mắc tại Hoa Kỳ mỗi năm vượt 3 triệu và số ca tử vong vượt 48.000.
Mỗi người có thể làm gì để giảm kháng kháng sinh?
- Chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ kê đơn, không tự mua theo đơn cũ hay theo lời mách.
- Dùng đúng liều, đúng giờ và đủ số ngày như được kê; không tự ngừng hay kéo dài.
- Không đòi kháng sinh cho cảm lạnh, cúm. Theo CDC, kháng sinh không điều trị bệnh do virus.
- Không để dành kháng sinh thừa và không chia cho người khác (CDC, MedlinePlus).
- Phòng nhiễm khuẩn ngay từ đầu: rửa tay, ăn chín uống sôi, tiêm chủng theo khuyến cáo.
- Khi được kê kháng sinh, có thể hỏi bác sĩ: “Bệnh này có thật sự cần kháng sinh không?”
Khi nào cần đi khám ngay
- Nhiễm khuẩn không đỡ hoặc nặng lên dù đã dùng kháng sinh đúng như kê đơn.
- Sốt cao, khó thở, lơ mơ hoặc có dấu hiệu nhiễm khuẩn lan rộng.
- Tiêu chảy nhiều, kéo dài hoặc có máu trong hay sau khi dùng kháng sinh.
- Đã từng được chẩn đoán nhiễm vi khuẩn kháng thuốc và nay có triệu chứng nhiễm khuẩn mới.
Câu hỏi thường gặp
Uống kháng sinh nhiều thì cơ thể có bị nhờn thuốc không?
Đúng hơn là vi khuẩn bị kháng thuốc, không phải cơ thể. Mỗi lần dùng kháng sinh, vi khuẩn có khả năng chống thuốc có cơ hội sống sót và nhân lên. Vì vậy càng dùng không cần thiết, nguy cơ gặp vi khuẩn kháng thuốc càng cao.
Người khỏe mạnh có bị nhiễm vi khuẩn kháng thuốc không?
Có thể. Vi khuẩn kháng thuốc lây lan giữa người với người và qua môi trường. Vệ sinh tay, an toàn thực phẩm và tiêm chủng giúp giảm nguy cơ.
Làm sao biết mình bị nhiễm khuẩn kháng thuốc?
Không thể tự nhận biết bằng triệu chứng. Bác sĩ có thể chỉ định nuôi cấy vi khuẩn và làm kháng sinh đồ để biết thuốc nào còn tác dụng. Hãy báo bác sĩ nếu bệnh không đỡ dù đã dùng thuốc đúng cách.
Kháng sinh có chữa được cảm cúm không?
Không. Cảm lạnh và cúm do virus gây ra, kháng sinh không tác động lên virus. Dùng kháng sinh trong trường hợp này chỉ thêm tác dụng phụ và góp phần gây kháng thuốc.
Kháng kháng sinh có thể đảo ngược được không?
Đây là vấn đề lâu dài và không thể giải quyết bằng một biện pháp đơn lẻ. WHO kêu gọi dùng kháng sinh hợp lý, cải thiện vệ sinh, phòng chống nhiễm khuẩn và phát triển thuốc mới. Mỗi người dùng kháng sinh đúng cách là góp phần làm chậm tốc độ kháng thuốc.
Nguồn tham khảo
- WHO. Antimicrobial resistance (fact sheet). www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance
- CDC Hoa Kỳ. About Antimicrobial Resistance. www.cdc.gov/antimicrobial-resistance/about/index.html
- NHS (Anh). Antibiotic and antimicrobial resistance. www.nhs.uk/medicines/antibiotics/antibiotic-antimicrobial-resistance/
- MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH). Antibiotics. medlineplus.gov/antibiotics.html
- CDC Hoa Kỳ. Antibiotic Use: About. www.cdc.gov/antibiotic-use/about/index.html
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.