PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Dùng nhiều thuốc cùng lúc, thường từ 5 loại trở lên, làm tăng nguy cơ tương tác thuốc, tác dụng phụ và té ngã, nhất là ở người cao tuổi vì thận thải thuốc chậm hơn. Cách quản lý là giữ một danh sách đầy đủ mọi thuốc kể cả thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung, mang danh sách đó đi khám để bác sĩ rà soát, và không tự ý thêm hay ngừng thuốc.
- Người dùng từ 5 thuốc trở lên có nguy cơ tương tác và tác dụng phụ cao hơn.
- Ở người cao tuổi, thận có thể thải thuốc kém hơn nên thuốc lưu lại trong cơ thể lâu hơn.
- Tương tác có thể xảy ra giữa thuốc với thuốc, thuốc với thức ăn đồ uống, và thuốc với bệnh đang có.
- Theo WHO, khoảng một nửa số tác hại có thể phòng tránh trong chăm sóc y tế liên quan đến thuốc.
- Mang toàn bộ thuốc hoặc danh sách thuốc đến mỗi lần khám để bác sĩ, dược sĩ rà soát.
Vì sao người cao tuổi hay phải dùng nhiều thuốc?
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận định khi dân số già đi, ngày càng nhiều người mắc cùng lúc nhiều bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, thoái hoá khớp, và vì vậy phải dùng nhiều thuốc. Việc dùng nhiều thuốc cùng lúc được gọi là đa trị liệu.
Đa trị liệu không phải lúc nào cũng xấu. Nhiều người thật sự cần nhiều thuốc để kiểm soát bệnh. Vấn đề nằm ở chỗ thuốc có còn phù hợp với người đó không. WHO khuyến khích cách tiếp cận lấy người bệnh làm trung tâm, để mỗi thuốc đều mang lại lợi ích nhiều nhất mà không gây hại, và người bệnh được tham gia vào quyết định về thuốc của mình.
Dùng nhiều thuốc cùng lúc có những rủi ro gì?
Theo MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ), người được kê từ 5 thuốc trở lên có nguy cơ cao hơn. Các rủi ro chính gồm:
- Tác dụng phụ nhiều hơn, trong đó có một số thuốc làm tăng nguy cơ té ngã.
- Tương tác thuốc: thuốc này làm thay đổi tác dụng của thuốc kia, làm thuốc yếu đi hoặc mạnh lên quá mức.
- Khó theo dõi: dễ quên liều, uống trùng, hoặc tiếp tục dùng thuốc không còn cần thiết.
Người cao tuổi chịu ảnh hưởng nhiều hơn. MedlinePlus giải thích thận của người lớn tuổi có thể không làm việc hiệu quả như trước, nên thuốc lưu lại trong cơ thể lâu hơn.
Ở quy mô toàn cầu, WHO ước tính tác hại liên quan đến thuốc xảy ra ở khoảng 1 trong 30 người bệnh khi được chăm sóc y tế, hơn một phần tư trong số đó là nặng hoặc đe doạ tính mạng. WHO cũng cho biết khoảng một nửa số tác hại có thể phòng tránh là do thuốc.
Tương tác thuốc gồm những loại nào?
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chia tương tác thành ba nhóm:
| Loại tương tác | Ý nghĩa | Ví dụ dễ gặp |
|---|---|---|
| Thuốc với thuốc | Hai hay nhiều thuốc tác động lẫn nhau, có thể gây tác dụng không mong muốn | Dùng thuốc chống viêm không steroid cùng thuốc chống đông. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) khuyên không phối hợp NSAID với thuốc chống đông khi chưa hỏi bác sĩ. |
| Thuốc với thức ăn, đồ uống | Thức ăn hoặc đồ uống làm thay đổi tác dụng của thuốc | Rượu bia làm tăng kích ứng dạ dày khi dùng NSAID (theo NHS) |
| Thuốc với bệnh | Bệnh đang có khiến một thuốc trở nên có hại | Người có loét dạ dày, bệnh thận, suy tim cần tránh hoặc thận trọng với ibuprofen (theo NHS) |
Thực phẩm bổ sung và thuốc thảo dược cũng có thể tương tác với thuốc. FDA khuyên báo cho bác sĩ tất cả thuốc, vitamin và thực phẩm bổ sung bạn đang dùng.
Làm thế nào để quản lý thuốc an toàn tại nhà?
- Lập một danh sách thuốc gồm tên thuốc, hàm lượng, liều, giờ uống, lý do dùng và người kê đơn. Ghi cả thuốc không kê đơn, vitamin, thực phẩm bổ sung, thuốc thảo dược. MedlinePlus khuyên mang danh sách này đến mỗi lần khám.
- Dùng hộp chia thuốc theo ngày, theo buổi để tránh quên hoặc uống trùng.
- Uống đúng như được kê. Không tự ý ngừng thuốc. Nếu gặp tác dụng phụ, hãy báo bác sĩ thay vì tự bỏ thuốc.
- Đọc nhãn mỗi lần dùng. FDA khuyên đọc nhãn mỗi khi dùng thuốc, kiểm tra hoạt chất để tránh dùng hai sản phẩm trùng thành phần.
- Hỏi dược sĩ khi mua thêm thuốc, kể cả thuốc cảm, thuốc giảm đau không kê đơn, và đưa danh sách thuốc đang dùng cho dược sĩ xem.
- Nhờ người thân hỗ trợ nếu có vấn đề về trí nhớ, thị lực hoặc khó đọc chữ nhỏ.
Rà soát thuốc định kỳ là gì và nên hỏi bác sĩ những gì?
Rà soát thuốc là khi bác sĩ hoặc dược sĩ xem lại toàn bộ thuốc người bệnh đang dùng để quyết định thuốc nào cần tiếp tục, điều chỉnh liều hoặc có thể ngừng. WHO coi đây là một phần quan trọng trong việc đảm bảo an toàn khi dùng nhiều thuốc, và ưu tiên rà soát cho những người có nguy cơ cao.
Một cách đơn giản là cho tất cả vỏ hộp, vỉ thuốc đang dùng vào một túi và mang theo khi đi khám. Bạn có thể hỏi:
- Mỗi thuốc này để điều trị bệnh gì?
- Có thuốc nào trùng tác dụng hoặc không còn cần thiết không?
- Thuốc nào có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, dễ té ngã?
- Tôi có cần xét nghiệm chức năng thận, gan để điều chỉnh liều không?
- Nếu quên một liều thì làm thế nào?
Khi nào cần đi khám ngay
- Chóng mặt, choáng, té ngã sau khi bắt đầu hoặc đổi thuốc.
- Lú lẫn, buồn ngủ nhiều bất thường, mệt lả, nhất là khi vừa thêm thuốc mới.
- Nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín khi đang dùng thuốc giảm đau chống viêm hoặc thuốc chống đông: đi cấp cứu ngay.
- Phát ban, sưng mặt, khó thở sau khi dùng thuốc: gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Uống bao nhiêu loại thuốc thì được coi là nhiều?
Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng MedlinePlus xếp người dùng từ 5 thuốc trở lên vào nhóm có nguy cơ tương tác và tác dụng phụ cao hơn. Quan trọng hơn con số là từng thuốc có còn phù hợp hay không.
Có nên uống tất cả các thuốc cùng một lúc cho tiện không?
Không nên tự làm vậy. Một số thuốc cần uống lúc đói, lúc no hoặc cách xa thuốc khác. Hãy hỏi dược sĩ để sắp xếp lịch uống phù hợp với từng thuốc.
Thấy khoẻ rồi có nên tự bỏ bớt thuốc không?
Không nên. Nhiều thuốc điều trị bệnh mạn tính phải dùng liên tục, ngừng đột ngột có thể gây hại. Hãy trao đổi với bác sĩ để được rà soát và giảm thuốc một cách an toàn nếu phù hợp.
Thực phẩm chức năng có cần ghi vào danh sách thuốc không?
Có. FDA khuyên báo cho bác sĩ mọi thuốc, vitamin và thực phẩm bổ sung đang dùng vì chúng có thể tương tác với thuốc. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Có nên mua thuốc ở một nhà thuốc cố định không?
Mua ở một nơi quen giúp dược sĩ nắm được các thuốc bạn đang dùng và dễ phát hiện tương tác. Dù mua ở đâu, hãy luôn mang theo danh sách thuốc để dược sĩ kiểm tra.
Nguồn tham khảo
- MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH). Taking multiple medicines safely. medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000883.htm
- WHO. Medication safety in polypharmacy: technical report. www.who.int/publications/i/item/WHO-UHC-SDS-2019.11
- WHO. Patient safety (fact sheet). www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/patient-safety
- FDA (Hoa Kỳ). Drug Interactions: What You Should Know. www.fda.gov/drugs/resources-drugs/drug-interactions-what-you-should-kn
- NHS (Anh). NSAIDs. www.nhs.uk/conditions/nsaids/
- NHS (Anh). Ibuprofen for adults. www.nhs.uk/medicines/ibuprofen-for-adults/
- MedlinePlus, Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIH). Ibuprofen (MedlinePlus Drug Information). medlineplus.gov/druginfo/meds/a682159.html
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.