PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Piracetam là thuốc kê đơn. Ở Anh, chỉ định được cấp phép trên tờ thông tin sản phẩm là giật cơ có nguồn gốc vỏ não ở người lớn, dùng phối hợp với thuốc chống giật cơ khác. Với sa sút trí tuệ, suy giảm nhận thức và đột quỵ thiếu máu não cấp, các tổng quan Cochrane kết luận bằng chứng chưa đủ để khẳng định có lợi. Piracetam không phải thuốc "bổ não" để tự mua dùng.
- Chỉ định có cơ sở rõ nhất của piracetam là giật cơ nguồn gốc vỏ não, dùng cùng thuốc chống giật cơ khác.
- Tổng quan Cochrane gồm 24 nghiên cứu với 11.959 người không thấy piracetam cải thiện các chỉ số nhận thức cụ thể như trí nhớ.
- Ở đột quỵ thiếu máu não cấp, chưa có đủ bằng chứng piracetam giúp giảm tử vong hay phụ thuộc.
- Piracetam ảnh hưởng đến kết tập tiểu cầu nên cần thận trọng ở người có nguy cơ chảy máu hoặc đang dùng thuốc chống đông.
- Người suy thận nặng, xuất huyết não, múa giật Huntington không được dùng piracetam.
Piracetam là thuốc gì?
Piracetam là một hoạt chất thuộc nhóm dẫn xuất pyrrolidon, thường được xếp vào nhóm thuốc "hướng thần kinh" hay "nootropic". Trong nhiều năm, piracetam được dùng rộng rãi với kỳ vọng cải thiện trí nhớ, tuần hoàn não hoặc hồi phục sau đột quỵ.
Điều quan trọng cần biết: được dùng rộng rãi không có nghĩa là đã được chứng minh hiệu quả. Bài này tóm tắt những gì các tổng quan hệ thống và tờ thông tin sản phẩm đã được cấp phép nói về piracetam, để bạn có thông tin khi trao đổi với bác sĩ.
Piracetam là thuốc kê đơn. Tại Anh, tờ thông tin sản phẩm (SmPC) ghi rõ đây là thuốc chỉ bán theo đơn. Chỉ định ghi trên tờ hướng dẫn sử dụng có thể khác nhau giữa các nước, vì vậy hãy đọc tờ hướng dẫn đi kèm hộp thuốc và dùng theo chỉ định của bác sĩ.
Chỉ định nào của piracetam có cơ sở rõ nhất?
Theo tờ thông tin sản phẩm được cấp phép tại Anh, piracetam được chỉ định cho người lớn bị giật cơ có nguồn gốc vỏ não (cortical myoclonus), bất kể nguyên nhân, và phải dùng phối hợp với các thuốc chống giật cơ khác. Đây là chỉ định duy nhất được ghi trong tài liệu này.
Giật cơ nguồn gốc vỏ não là những cơn co giật cơ đột ngột, ngắn, do hoạt động bất thường ở vỏ não. Đây là bệnh lý thần kinh cần bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và theo dõi.
Tờ thông tin sản phẩm cũng lưu ý: ở người bệnh giật cơ, ngưng piracetam đột ngột có thể gây giật cơ hoặc co giật toàn thân. Vì vậy, nếu đang dùng piracetam cho chỉ định này, không tự ý dừng thuốc.
Piracetam có cải thiện trí nhớ, sa sút trí tuệ không?
Tổng quan Cochrane về piracetam cho sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức đã đưa vào 24 nghiên cứu với tổng cộng 11.959 người tham gia. Kết quả chính:
- Chỉ số "ấn tượng chung về thay đổi" (bác sĩ đánh giá tổng thể) có vẻ tốt hơn ở nhóm dùng piracetam.
- Tuy nhiên, không có lợi ích nào được ghi nhận trên các thang đo nhận thức cụ thể như trí nhớ, khả năng thị giác không gian hay ngôn ngữ.
- Nhóm tác giả lo ngại về sai lệch do không công bố: có một lượng lớn dữ liệu chưa công bố mà họ không tiếp cận được.
Kết luận của Cochrane: bằng chứng đã công bố không ủng hộ dùng piracetam để điều trị sa sút trí tuệ hay suy giảm nhận thức, và cần đánh giá thêm.
Với người khoẻ mạnh muốn "tăng trí nhớ" hay học sinh ôn thi, các nguồn chính thống được dẫn trong bài không có dữ liệu ủng hộ việc dùng piracetam.
Dùng piracetam sau đột quỵ có giúp hồi phục không?
Tổng quan Cochrane năm 2012 về piracetam trong đột quỵ thiếu máu não cấp gồm 3 thử nghiệm với 1.002 người bệnh, trong đó một nghiên cứu chiếm khoảng 93% dữ liệu.
- Không có khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm dùng piracetam và nhóm chứng về mức độ tàn tật hay tỷ lệ tử vong hoặc phụ thuộc.
- Nhóm piracetam có xu hướng tăng tử vong sau một tháng (khoảng 31%), tuy không có ý nghĩa thống kê. Khi điều chỉnh theo mức độ nặng của đột quỵ trong nghiên cứu lớn nhất, xu hướng bất lợi này không còn.
Kết luận: không đủ bằng chứng để đánh giá piracetam có giúp giảm phụ thuộc sau đột quỵ hay không. Điều trị đột quỵ cần theo phác đồ của bệnh viện, không nên trông chờ vào thuốc "bổ não".
Ai không được dùng và tác dụng phụ thường gặp là gì?
Theo tờ thông tin sản phẩm tại Anh, không dùng piracetam khi:
- Dị ứng với piracetam hoặc các dẫn xuất pyrrolidon khác.
- Suy thận nặng (độ thanh thải creatinin dưới 20 ml/phút).
- Xuất huyết não.
- Bệnh múa giật Huntington.
Cần thận trọng vì piracetam ảnh hưởng đến kết tập tiểu cầu: người có nguy cơ chảy máu (loét dạ dày, rối loạn đông máu, tiền sử xuất huyết não), người sắp phẫu thuật kể cả nhổ răng, và người đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu. Thuốc thải qua thận nên người cao tuổi và người suy thận cần được kiểm tra chức năng thận.
Tác dụng phụ thường gặp gồm bồn chồn, tăng vận động, tăng cân. Ít gặp hơn là buồn ngủ, trầm cảm, mệt mỏi. Không nên dùng khi mang thai trừ khi thật cần thiết, và tránh dùng khi cho con bú vì thuốc vào sữa mẹ.
Vậy người bệnh nên hiểu và dùng piracetam thế nào?
- Hỏi rõ mục tiêu điều trị. Nếu được kê piracetam, hãy hỏi bác sĩ thuốc dùng cho vấn đề gì, dùng bao lâu và khi nào đánh giá lại.
- Không tự mua dùng để "bổ não", chống quên hay ôn thi.
- Báo cho bác sĩ nếu bạn đang dùng thuốc chống đông, aspirin, có bệnh thận hoặc sắp phẫu thuật.
- Không tự ngưng đột ngột nếu đang dùng cho giật cơ.
- Liều dùng theo chỉ định của bác sĩ và tờ hướng dẫn sử dụng.
Pharbaco có sản xuất thuốc chứa piracetam (xem danh mục sản phẩm).
Khi nào cần đi khám ngay
- Hay quên tăng dần, lú lẫn, khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày: cần khám để tìm nguyên nhân thay vì tự uống thuốc.
- Đột ngột yếu liệt nửa người, méo miệng, nói khó: gọi cấp cứu ngay vì có thể là đột quỵ.
- Chảy máu bất thường, đi ngoài phân đen khi đang dùng piracetam, nhất là khi dùng cùng thuốc chống đông.
- Co giật hoặc giật cơ tăng lên sau khi thay đổi hay ngưng thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Piracetam có phải thuốc bổ não không?
Không nên hiểu như vậy. Piracetam là thuốc kê đơn, và các tổng quan Cochrane không thấy piracetam cải thiện trí nhớ hay các chức năng nhận thức cụ thể ở người sa sút trí tuệ. Không có dữ liệu từ các nguồn chính thống ủng hộ dùng cho người khoẻ để tăng trí nhớ.
Học sinh, sinh viên ôn thi có nên uống piracetam?
Không nên. Thuốc có tác dụng phụ như bồn chồn, tăng vận động và ảnh hưởng đến tiểu cầu, trong khi chưa có bằng chứng về lợi ích cho người khoẻ. Ngủ đủ, ăn uống điều độ và ôn tập có kế hoạch vẫn là cách an toàn.
Đang uống aspirin hoặc thuốc chống đông có dùng piracetam được không?
Phải hỏi bác sĩ trước. Piracetam ảnh hưởng đến kết tập tiểu cầu, nên dùng chung với thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích và nguy cơ cho từng người.
Có thể tự ngưng piracetam không?
Nếu bạn dùng piracetam cho giật cơ, không được tự ngưng đột ngột vì có thể gây giật cơ hoặc co giật. Với các chỉ định khác, hãy hỏi bác sĩ trước khi ngưng hay đổi thuốc.
Người cao tuổi dùng piracetam cần lưu ý gì?
Piracetam thải qua thận, nên người cao tuổi cần được kiểm tra chức năng thận định kỳ. Người suy thận nặng không được dùng. Hãy mang theo danh sách thuốc đang dùng khi đi khám để bác sĩ kiểm tra tương tác.
Nguồn tham khảo
- Cochrane. Piracetam for dementia or cognitive impairment. www.cochrane.org/CD001011/DEMENTIA_piracetam-for-dementia-or-cognitive
- Cochrane. Piracetam for acute ischaemic stroke. www.cochrane.org/CD000419/STROKE_piracetam-for-acute-ischaemic-stroke
- electronic medicines compendium (eMC), Vương quốc Anh. Piracetam 800 mg film-coated tablets - Summary of Product Characteristics. www.medicines.org.uk/emc/product/101129/smpc
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.