PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Say nắng (kiệt sức do nóng) gây mệt, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, vã mồ hôi, khát nhiều; thường đỡ sau khoảng 30 phút nghỉ chỗ mát, uống nước và làm mát da. Sốc nhiệt nguy hiểm hơn nhiều: thân nhiệt rất cao, lú lẫn, nói ngọng, co giật hoặc ngất. Khi đó phải gọi cấp cứu 115 ngay, vừa chờ vừa làm mát nhanh, và không cho uống thuốc hạ sốt.
- Say nắng thường đỡ trong khoảng 30 phút nếu được làm mát và bù nước đúng cách.
- Lú lẫn, nói ngọng, co giật, ngất khi trời nóng là dấu hiệu sốc nhiệt, cần gọi 115 ngay.
- Thuốc hạ sốt như paracetamol, aspirin không có tác dụng làm hạ thân nhiệt trong sốc nhiệt.
- Không cho người lơ mơ, bất tỉnh hoặc đang nôn uống bất cứ thứ gì.
- Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người lao động ngoài trời và người có bệnh mạn tính dễ bị nhất.
Say nắng và sốc nhiệt khác nhau thế nào?
Cả hai đều là bệnh do nóng, nhưng mức độ rất khác nhau:
| Say nắng (kiệt sức do nóng) | Sốc nhiệt (đột quỵ do nóng) | |
|---|---|---|
| Biểu hiện | Mệt, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn hoặc nôn, vã nhiều mồ hôi, da tái và ẩm, chuột rút, rất khát | Thân nhiệt rất cao, da nóng (có thể khô hoặc vẫn đổ mồ hôi), thở nhanh, tim đập nhanh, lú lẫn, nói ngọng, co giật, hôn mê |
| Ý thức | Có thể bứt rứt nhẹ nhưng vẫn tỉnh | Rối loạn ý thức rõ, co giật hoặc ngất |
| Xử trí | Sơ cứu tại chỗ, theo dõi | Cấp cứu, gọi 115 ngay |
Theo CDC, dấu hiệu thần kinh nặng như co giật, hôn mê là điểm phân biệt sốc nhiệt với say nắng. CDC cũng cảnh báo trong sốc nhiệt, thân nhiệt có thể tăng lên 106°F (khoảng 41°C) hoặc cao hơn chỉ trong 10 đến 15 phút. WHO xếp sốc nhiệt là cấp cứu y khoa có tỷ lệ tử vong cao.
Sơ cứu người bị say nắng thế nào?
NHS hướng dẫn 4 bước, áp dụng ngay khi thấy dấu hiệu say nắng:
- Đưa người bệnh vào chỗ mát, bóng râm hoặc phòng thoáng.
- Cởi bớt quần áo không cần thiết như áo khoác, tất.
- Cho uống nhiều nước, uống từng ngụm; có thể dùng nước bù điện giải.
- Làm mát da: lau hoặc xịt nước mát lên người và quạt. Đắp khăn mát ở cổ, nách, bẹn (theo Bộ Y tế và MedlinePlus).
Cho người bệnh nằm nghỉ, có thể kê cao chân. Theo NHS, người bệnh thường đỡ trong khoảng 30 phút. Nếu không đỡ sau 30 phút, hoặc xuất hiện dấu hiệu sốc nhiệt, cần gọi cấp cứu.
Bị chuột rút do nóng: nghỉ ngơi chỗ mát, uống nước hoặc nước có điện giải, xoa bóp nhẹ cơ bị co cứng.
Gặp người bị sốc nhiệt cần làm gì?
Sốc nhiệt cần được làm mát nhanh và đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt:
- Gọi cấp cứu 115 ngay và ở bên cạnh người bệnh.
- Đưa vào chỗ râm mát, cởi bớt quần áo ngoài.
- Làm mát nhanh bằng mọi cách sẵn có: làm ướt da bằng nước mát, phủ khăn ướt, làm ướt quần áo, quạt mạnh; chườm đá hoặc khăn lạnh ở đầu, cổ, nách, bẹn (theo CDC).
- Nếu người bệnh co giật: dọn đồ vật xung quanh để tránh va đập, không giữ chặt tay chân, không nhét gì vào miệng (theo CDC).
- Nếu người bệnh nằm, nhẹ nhàng xoay nghiêng sang một bên, miệng hướng xuống đất, và tiếp tục làm mát trong lúc chờ xe cấp cứu.
Không cho người đang lơ mơ, bất tỉnh hoặc đang nôn uống nước vì dễ sặc vào phổi.
Những điều không nên làm khi sơ cứu?
MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ) liệt kê các điều cần tránh:
- Không cho uống thuốc hạ sốt như paracetamol (acetaminophen) hay aspirin. Thân nhiệt tăng do nóng khác với sốt do nhiễm trùng, cách hạ nhiệt đúng là làm mát cơ thể.
- Không cho uống viên muối.
- Không cho uống đồ uống có cồn hoặc caffeine (rượu, bia, cà phê, nước tăng lực).
- Không xoa cồn lên da.
- Không cho ăn uống gì nếu người bệnh nôn hoặc không tỉnh táo.
Ai dễ bị say nắng, sốc nhiệt và phòng thế nào?
Theo Bộ Y tế và WHO, nhóm nguy cơ cao gồm người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người lao động ngoài trời, vận động viên, và người có bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh hô hấp, bệnh thận. WHO ghi nhận giai đoạn 2000 đến 2019 có khoảng 489.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng mỗi năm trên thế giới.
Khuyến cáo của Bộ Y tế:
- Hạn chế ra ngoài trời nắng, nhất là từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều.
- Người lớn uống ít nhất 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày, chia nhiều lần, không đợi khát mới uống.
- Mặc quần áo sáng màu, rộng, thấm mồ hôi; đội mũ rộng vành.
- Người làm việc ngoài trời: sau 45 phút đến 1 giờ làm việc, nghỉ 15 đến 20 phút ở nơi thoáng mát; tránh gắng sức quá mức.
Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ xem thuốc của mình có ảnh hưởng đến khả năng chịu nóng hay không, vì CDC cho biết một số thuốc làm tăng nguy cơ bệnh do nóng. Không tự ý ngừng thuốc.
NHS khuyên thường xuyên hỏi thăm trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh mạn tính trong những ngày nắng nóng.
Khi nào cần đi khám ngay
- Lú lẫn, nói ngọng, hành vi bất thường, co giật hoặc ngất khi ở nơi nóng: gọi 115 ngay.
- Thân nhiệt rất cao, da nóng, thở nhanh, tim đập nhanh.
- Say nắng không đỡ sau khoảng 30 phút đã được làm mát và uống nước.
- Nôn nhiều, không uống được.
- Người bệnh là người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai hoặc người có bệnh tim, thận, đái tháo đường.
Câu hỏi thường gặp
Bị say nắng có nên uống paracetamol để hạ nhiệt không?
Không. MedlinePlus khuyến cáo không dùng thuốc hạ sốt như paracetamol hay aspirin cho người bị bệnh do nóng. Cách hạ nhiệt đúng là đưa vào chỗ mát, cởi bớt quần áo, làm ướt da và quạt.
Có nên dội nước lạnh, chườm đá cho người sốc nhiệt không?
Có. CDC khuyến cáo làm mát nhanh bằng nước lạnh, khăn ướt, chườm đá ở đầu, cổ, nách, bẹn trong lúc chờ cấp cứu. Theo CDC, sốc nhiệt có thể gây tàn tật vĩnh viễn hoặc tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.
Say nắng bao lâu thì hồi phục?
Theo NHS, người bị say nắng thường đỡ trong khoảng 30 phút sau khi được làm mát và bù nước. Nếu sau 30 phút không đỡ, cần đưa đi khám hoặc gọi cấp cứu.
Uống bao nhiêu nước mỗi ngày để phòng say nắng?
Bộ Y tế khuyến cáo người lớn uống ít nhất 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày, chia nhiều lần. Người lao động ngoài trời và người ra nhiều mồ hôi cần uống nhiều hơn; người có bệnh tim, thận đang hạn chế nước nên hỏi bác sĩ.
Sốc nhiệt có giống đột quỵ não không?
Sốc nhiệt còn được gọi là đột quỵ do nóng, có thể gây lú lẫn, nói ngọng, co giật giống đột quỵ não nhưng nguyên nhân là cơ thể quá nóng. Dù là bệnh nào, người bệnh đều cần cấp cứu ngay.
Nguồn tham khảo
- Báo Sức khỏe và Đời sống (Bộ Y tế). Bộ Y tế hướng dẫn cách chăm sóc sức khỏe mùa nắng nóng. suckhoedoisong.vn/bo-y-te-huong-dan-cach-cham-soc-suc-khoe-mua-nang-no
- NHS. Heat exhaustion and heatstroke. www.nhs.uk/conditions/heat-exhaustion-heatstroke/
- CDC/NIOSH. Heat-related Illnesses. www.cdc.gov/niosh/heat-stress/about/illnesses.html
- CDC. Heat and Cold Illness in Travelers (CDC Yellow Book). www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/heat-and-cold-
- MedlinePlus (NIH). Heat emergencies. medlineplus.gov/ency/article/000056.htm
- CDC. First Aid for Seizures. www.cdc.gov/epilepsy/first-aid-for-seizures/index.html
- WHO. Climate change, heat and health - Fact sheet. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-heat-and-healt
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.