Sốt xuất huyết: dấu hiệu cảnh báo và thuốc nào không được tự dùng?

• Giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết là ngày thứ 3 đến 7, hết sốt chưa có nghĩa là đã khỏi.
• Dấu hiệu cảnh báo thường xuất hiện trong 24 đến 48 giờ sau khi cắt sốt.
• Thuốc hạ sốt duy nhất được khuyến cáo là paracetamol đơn chất, dùng đúng liều theo cân nặng.
• Không tự dùng aspirin, ibuprofen, analgin hay corticoid vì làm tăng nguy cơ xuất huyết.
• Uống đủ nước, oresol, nước cháo loãng và tái khám theo hẹn là phần quan trọng của điều trị tại nhà.

Sốt xuất huyết là bệnh gì và lây như thế nào?

Sốt xuất huyết Dengue do virus Dengue gây ra. Virus có 4 týp, nên một người có thể mắc bệnh nhiều lần. Theo Bộ Y tế, lần mắc sau do týp khác thường nặng hơn lần đầu.

Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường. Virus truyền qua vết đốt của muỗi cái, chủ yếu là muỗi vằn Aedes aegypti. Theo WHO, triệu chứng thường xuất hiện 4 đến 10 ngày sau khi bị muỗi mang virus đốt. Năm 2024, thế giới ghi nhận hơn 14,6 triệu ca và hơn 12.000 ca tử vong, mức cao chưa từng có.

Bệnh diễn biến qua những giai đoạn nào?

Hướng dẫn của Bộ Y tế (Quyết định 2760/QĐ-BYT năm 2023) chia bệnh thành 3 giai đoạn:

Điểm dễ nhầm nhất: nhiều người thấy hạ sốt thì nghĩ đã khỏi và ngừng theo dõi. CDC lưu ý dấu hiệu cảnh báo thường bắt đầu trong 24 đến 48 giờ sau khi hết sốt.

Dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết chuyển nặng là gì?

Tổng hợp từ Bộ Y tế, WHO và CDC, người bệnh cần quay lại cơ sở y tế ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Thấy khó chịu hơn dù đã giảm sốt hoặc hết sốt.
• Đau bụng nhiều, đau liên tục, nhất là vùng gan (dưới sườn phải).
• Nôn nhiều; CDC lấy mốc nôn từ 3 lần trở lên trong 24 giờ.
• Chảy máu mũi, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu, ra máu âm đạo bất thường.
• Mệt lả, li bì, hoặc ngược lại vật vã, bứt rứt, lú lẫn.
• Tay chân lạnh, da ẩm, da nhợt.
• Không ăn uống được, rất khát.
• Không đi tiểu trong hơn 6 giờ.
• Thở nhanh.

Đây là những biểu hiện của thoát huyết tương và nguy cơ sốc. Gặp các dấu hiệu này, không chờ đến lịch tái khám.

Những thuốc nào không được tự dùng khi nghi sốt xuất huyết?

Bộ Y tế, WHO và NHS thống nhất một điểm: không dùng aspirin (acetylsalicylic acid), ibuprofen và các thuốc chống viêm không steroid khác để hạ sốt hay giảm đau khi bị sốt xuất huyết. Hướng dẫn của Bộ Y tế cũng nêu rõ không dùng analgin. Lý do là các thuốc này có thể gây chảy máu, toan máu, làm bệnh nặng thêm.

Bộ Y tế cũng ghi nhận xuất huyết nặng có thể xảy ra ở người dùng corticoid, người có tiền sử loét dạ dày tá tràng hoặc viêm gan mạn. Vì vậy:

• Không tự dùng thuốc có corticoid hoặc thuốc không rõ thành phần khi đang sốt.
• Không tự truyền dịch, truyền đạm tại nhà. Truyền dịch trong sốt xuất huyết phải theo dõi sát tại cơ sở y tế.
• Không tự dùng kháng sinh: sốt xuất huyết do virus, kháng sinh không có tác dụng.
• Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu theo đơn cần báo bác sĩ ngay khi nghi sốt xuất huyết, không tự ngừng hay tự tăng liều.

Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu cho sốt xuất huyết (theo WHO). Điều trị chủ yếu là hạ sốt, bù nước và theo dõi.

Dùng paracetamol hạ sốt thế nào cho đúng?

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, thuốc hạ nhiệt được dùng là paracetamol đơn chất, khi sốt từ 38,5°C trở lên:

• Liều 10 đến 15 mg cho mỗi kg cân nặng một lần, các lần cách nhau 4 đến 6 giờ.
• Tổng liều không quá 60 mg cho mỗi kg cân nặng trong 24 giờ.

Một số lưu ý thực tế:

• Đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng và tính liều theo cân nặng, nhất là với trẻ em.
• Kiểm tra thành phần các thuốc cảm, thuốc ho đang dùng. Nhiều sản phẩm phối hợp đã có sẵn paracetamol, dùng chồng sẽ dễ quá liều và hại gan.
• Paracetamol chỉ làm hạ nhiệt, không rút ngắn bệnh và không ngăn được biến chứng. Hạ sốt không có nghĩa là hết nguy hiểm.

Chăm sóc người bệnh tại nhà ra sao?

Phần lớn người bệnh được điều trị ngoại trú. Bộ Y tế khuyến khích:

• Uống nhiều nước: oresol pha đúng hướng dẫn, nước trái cây như nước dừa, cam, chanh, hoặc nước cháo loãng có muối.
• Tránh đồ ăn uống màu nâu hoặc đỏ (như xá xị, sô cô la) để không nhầm với nôn ra máu hay phân có máu.
• Tái khám và xét nghiệm máu hằng ngày theo hẹn của bác sĩ.
• Ngủ màn cả ban ngày để muỗi không đốt người bệnh rồi lây cho người khác. Theo WHO, người bệnh có thể truyền virus cho muỗi từ 2 ngày trước khi có triệu chứng đến 2 ngày sau khi hết sốt.

Bộ Y tế khuyến cáo cân nhắc nhập viện cho người thuộc nhóm nguy cơ cao, kể cả khi chưa có dấu hiệu cảnh báo: trẻ nhũ nhi, phụ nữ có thai, người từ 60 tuổi trở lên, người thừa cân béo phì, người có bệnh mạn tính (tim, thận, gan, hen, đái tháo đường), người sống một mình hoặc nhà xa cơ sở y tế.

Phòng bệnh: đậy kín và cọ rửa dụng cụ chứa nước hằng tuần, mặc quần áo dài tay, dùng màn và kem xua muỗi có DEET, picaridin hoặc IR3535 (theo WHO).

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Bộ Y tế (bản tóm tắt của ngành y tế Hải Phòng). Cập nhật chẩn đoán và điều trị sốt xuất huyết Dengue theo Quyết định 2760/QĐ-BYT ngày 04/7/2023. cdn.haiphong.gov.vn/gov-hpg/SiteFolders/Root/6458/tintuc/2024/6/cap-nh
2. WHO. Dengue and severe dengue - Fact sheet. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue
3. CDC. Symptoms of Dengue and Testing. www.cdc.gov/dengue/signs-symptoms/index.html
4. NHS. Dengue. www.nhs.uk/conditions/dengue/

Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.