PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Táo bón thường được hiểu là đi ngoài ít hơn 3 lần mỗi tuần, phân cứng, khô hoặc phải rặn nhiều. Với phần lớn người lớn, bước đầu tiên là thay đổi lối sống: tăng chất xơ từ từ đến khoảng 22 đến 34 g mỗi ngày, uống đủ nước, vận động đều và đi vệ sinh vào giờ cố định. Thuốc nhuận tràng chỉ nên dùng ngắn ngày khi các cách này chưa đủ.
- Táo bón là triệu chứng, không phải bệnh; khoảng 16 trong 100 người lớn ở Mỹ có triệu chứng táo bón, theo NIDDK.
- Người lớn nên ăn 22 đến 34 g chất xơ mỗi ngày, tăng từ từ để cơ thể quen dần.
- Uống đủ nước, vận động đều và không nhịn khi buồn đi ngoài giúp cải thiện táo bón.
- Thuốc nhuận tràng chỉ dùng ngắn ngày, không quá 7 ngày khi tự dùng, theo NHS.
- Phân có máu, sụt cân không rõ lý do, đau bụng liên tục là dấu hiệu cần đi khám.
Thế nào thì được gọi là táo bón?
Mỗi người có nhịp đi ngoài khác nhau, nên không cần ngày nào cũng phải đi. Theo NIDDK (Hoa Kỳ) và NHS (Anh), một người được coi là táo bón khi có một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- đi ngoài ít hơn 3 lần mỗi tuần;
- phân cứng, khô, vón cục;
- đi ngoài khó, đau hoặc phải rặn nhiều;
- cảm giác chưa đi hết sau khi đi ngoài.
NIDDK cho biết khoảng 16 trong 100 người lớn ở Mỹ có triệu chứng táo bón, và tỷ lệ này lên tới khoảng 33 trong 100 người từ 60 tuổi trở lên. Táo bón không phải là một bệnh riêng mà là triệu chứng, đôi khi là dấu hiệu của một vấn đề sức khoẻ khác.
Vì sao bị táo bón?
NHS liệt kê các nguyên nhân thường gặp:
- ăn ít chất xơ (rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt);
- uống không đủ nước;
- ít vận động, ngồi hoặc nằm nhiều;
- hay nhịn khi buồn đi ngoài;
- thay đổi chế độ ăn hoặc sinh hoạt;
- căng thẳng, lo âu;
- tác dụng phụ của thuốc.
Phụ nữ mang thai, sau sinh và người cao tuổi dễ bị táo bón hơn. NIDDK nêu một số thuốc và chế phẩm có thể gây hoặc làm nặng táo bón: thuốc kháng acid chứa nhôm, canxi; viên sắt; thuốc giảm đau nhóm opioid; thuốc lợi tiểu; thuốc chẹn kênh canxi; một số thuốc chống co giật, chống trầm cảm, thuốc điều trị Parkinson. Nếu nghi ngờ thuốc gây táo bón, hãy hỏi bác sĩ về lựa chọn khác, không tự ý ngừng thuốc.
Ăn uống thế nào để đỡ táo bón?
NIDDK khuyến nghị người lớn ăn khoảng 22 đến 34 g chất xơ mỗi ngày, tuỳ tuổi và giới. Điều quan trọng là tăng chất xơ từ từ để cơ thể quen dần. Một số nguồn chất xơ dễ tìm:
- ngũ cốc nguyên hạt: yến mạch, bánh mì nguyên cám, gạo lứt;
- các loại đậu: đậu lăng, đậu gà, các loại đậu đỗ;
- trái cây: táo, lê, các loại quả mọng;
- rau: súp lơ xanh, cà rốt, đậu Hà Lan;
- các loại hạt.
NHS gợi ý thêm các loại quả có sorbitol như táo, mơ, nho (và nho khô), mâm xôi, dâu tây, cũng như bổ sung cám lúa mì, yến mạch hoặc hạt lanh. Khi ăn nhiều chất xơ hơn, cần uống nhiều nước hơn. NHS cũng khuyên hạn chế rượu. NIDDK khuyên hạn chế đồ ăn ít chất xơ như đồ ăn nhanh, thịt chế biến sẵn, đồ ăn vặt đóng gói.
Thói quen sinh hoạt nào giúp đi ngoài dễ hơn?
- Vận động đều đặn: đi bộ, chạy bộ giúp ruột hoạt động đều hơn, theo NHS.
- Đi vệ sinh vào giờ cố định: NIDDK gợi ý thử đi ngoài khoảng 15 đến 45 phút sau bữa sáng.
- Không nhịn khi có cảm giác buồn đi ngoài.
- Dành đủ thời gian, không vội vàng khi đi vệ sinh.
- Kê chân lên một bục thấp khi ngồi bồn cầu giúp đi ngoài dễ hơn, theo NHS.
Nếu táo bón liên quan đến thuốc đang dùng, đừng tự ngừng thuốc; hãy báo bác sĩ để được điều chỉnh.
Khi nào mới dùng thuốc nhuận tràng?
Khi đã điều chỉnh ăn uống, sinh hoạt mà vẫn táo bón, dược sĩ có thể tư vấn thuốc nhuận tràng không kê đơn. NHS mô tả bốn nhóm chính:
| Nhóm | Cách tác dụng | Thời gian có tác dụng |
|---|---|---|
| Tạo khối | Tăng chất xơ trong phân, giúp phân to và mềm hơn | Tới 3 ngày |
| Thẩm thấu | Kéo thêm nước vào ruột làm phân mềm | 2 đến 3 ngày |
| Làm mềm phân | Giúp nước và chất béo thấm vào phân, phân mềm và trơn hơn | 12 giờ đến 3 ngày |
| Kích thích | Kích thích cơ ruột đẩy phân ra | 6 đến 12 giờ |
Theo NHS, khi tự mua thuốc không kê đơn, thường nên thử nhóm tạo khối trước. Với nhóm tạo khối và thẩm thấu, cần uống nhiều nước để tránh mất nước. Ngừng thuốc khi táo bón đã cải thiện và không dùng quá 7 ngày. NIDDK chỉ khuyên dùng nhóm kích thích khi táo bón nặng, và nếu đã dùng thuốc nhuận tràng lâu đến mức không thể đi ngoài nếu thiếu thuốc thì cần gặp bác sĩ để được hướng dẫn ngừng thuốc an toàn.
Phụ nữ mang thai, cho con bú nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng; trẻ em chỉ dùng thuốc nhuận tràng khi bác sĩ khuyên. Luôn đọc tờ hướng dẫn sử dụng.
Khi nào cần đi khám ngay
- Chảy máu ở hậu môn hoặc phân có máu.
- Đau bụng liên tục, không trung tiện được, nôn.
- Sốt hoặc đau thắt lưng kèm táo bón.
- Sụt cân không rõ lý do, mệt mỏi kéo dài.
- Thay đổi thói quen đi ngoài đột ngột so với trước đây.
- Táo bón thường xuyên, hay chướng bụng, hoặc không đỡ dù đã điều chỉnh lối sống và dùng thuốc.
- Gia đình có người bị ung thư đại trực tràng.
- Đang dùng thuốc có thể gây táo bón, như thuốc giảm đau nhóm opioid.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu không đi ngoài thì được coi là táo bón?
Theo NIDDK và NHS, đi ngoài ít hơn 3 lần mỗi tuần, kèm phân cứng hoặc phải rặn nhiều, được coi là táo bón. Không nhất thiết ngày nào cũng phải đi ngoài nếu phân mềm và đi dễ dàng.
Ăn nhiều chất xơ ngay lập tức có giúp hết táo bón nhanh hơn?
Không nên tăng đột ngột. NIDDK khuyên thêm chất xơ vào bữa ăn từng chút một để cơ thể quen dần, đồng thời uống thêm nước để chất xơ phát huy tác dụng.
Dùng thuốc nhuận tràng lâu dài có sao không?
NHS khuyên ngừng thuốc nhuận tràng khi đã đỡ táo bón và không tự dùng quá 7 ngày. Nếu đã phụ thuộc vào thuốc mới đi ngoài được, hãy gặp bác sĩ để tìm nguyên nhân và được hướng dẫn ngừng thuốc an toàn.
Uống thuốc sắt bị táo bón thì làm sao?
Viên sắt là một trong những chế phẩm có thể gây táo bón, theo NIDDK. Đừng tự ngừng thuốc; hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về cách dùng hoặc lựa chọn thay thế, đồng thời tăng chất xơ và nước.
Người cao tuổi bị táo bón có cần lo lắng?
Táo bón gặp nhiều hơn ở người cao tuổi. Tuy nhiên, nếu táo bón mới xuất hiện, kèm sụt cân, phân có máu hoặc thay đổi thói quen đi ngoài đột ngột thì cần đi khám để loại trừ bệnh lý đường ruột.
Nguồn tham khảo
- NHS. Constipation. www.nhs.uk/conditions/constipation/
- NIDDK / NIH. Definition & Facts for Constipation. www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/d
- NIDDK / NIH. Symptoms & Causes of Constipation. www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/s
- NIDDK / NIH. Treatment for Constipation. www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/t
- NIDDK / NIH. Eating, Diet, & Nutrition for Constipation. www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/e
- NHS. Laxatives. www.nhs.uk/medicines/laxatives/
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.