PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Thiếu sắt là nguyên nhân dinh dưỡng phổ biến nhất gây thiếu máu. Dấu hiệu hay gặp là mệt mỏi, thiếu năng lượng, khó thở, hồi hộp, chóng mặt, da xanh. Cần xét nghiệm công thức máu để xác định và tìm nguyên nhân như kinh nguyệt nhiều, mang thai hay chảy máu tiêu hoá. Viên sắt dùng theo chỉ định, thường khoảng 6 tháng, nên tránh uống cùng trà, cà phê, sữa và để xa tầm tay trẻ em.
- Theo WHO, thiếu sắt là nguyên nhân dinh dưỡng phổ biến nhất dẫn tới thiếu máu.
- Điều tra năm 2015 tại Việt Nam ghi nhận 32,8% phụ nữ có thai và 25,5% phụ nữ tuổi sinh đẻ bị thiếu máu.
- Kinh nguyệt nhiều và mang thai là nguyên nhân rất thường gặp; chảy máu tiêu hoá cũng cần được loại trừ.
- Trà, cà phê, sữa làm giảm hấp thu sắt; vitamin C và thịt cá giúp hấp thu tốt hơn.
- Sắt liều rất cao có thể gây tử vong, nhất là ở trẻ em, nên luôn cất viên sắt xa tầm tay trẻ.
Thiếu sắt và thiếu máu khác nhau thế nào?
Sắt là nguyên liệu để cơ thể tạo hemoglobin, chất trong hồng cầu giúp vận chuyển oxy. Khi lượng sắt dự trữ cạn dần, cơ thể không tạo đủ hồng cầu khoẻ mạnh, dẫn tới thiếu máu thiếu sắt. Nói cách khác, thiếu sắt có thể có trước, thiếu máu là giai đoạn sau.
Theo WHO, thiếu sắt, chủ yếu do ăn không đủ sắt, là tình trạng thiếu dinh dưỡng phổ biến nhất gây thiếu máu. Ngoài ra thiếu máu còn do nhiều nguyên nhân khác như bệnh thalassemia, sốt rét, nhiễm trùng, bệnh mạn tính. Vì vậy không phải ai thiếu máu cũng cần uống sắt.
Thiếu máu phổ biến đến mức nào?
WHO ước tính trên thế giới có 40% trẻ từ 6 đến 59 tháng tuổi, 37% phụ nữ mang thai và 30% phụ nữ 15 đến 49 tuổi bị thiếu máu.
Tại Việt Nam, theo thông cáo của Viện Dinh dưỡng năm 2017, điều tra toàn quốc năm 2015 cho thấy:
| Nhóm | Tỷ lệ thiếu máu | Trong đó do thiếu sắt |
|---|---|---|
| Phụ nữ có thai | 32,8% | 54,3% |
| Phụ nữ tuổi sinh đẻ | 25,5% | 37,7% |
| Trẻ dưới 5 tuổi | 27,8% | 63,6% |
Tỷ lệ cao nhất ở trẻ dưới 24 tháng tuổi, khoảng 42,7% đến 45%.
Dấu hiệu thiếu máu thiếu sắt là gì?
Theo NHS và WHO, các dấu hiệu thường gặp gồm:
- Mệt mỏi, thiếu năng lượng.
- Khó thở, nhất là khi gắng sức.
- Tim đập nhanh, hồi hộp.
- Chóng mặt, tay chân lạnh.
- Da xanh xao.
Một số dấu hiệu ít gặp hơn: ù tai, thay đổi vị giác, móng tay giòn hoặc thay đổi hình dạng. Thiếu sắt nhẹ có thể chưa có triệu chứng. Chỉ xét nghiệm máu mới xác định được, thường bắt đầu bằng công thức máu toàn phần.
Vì sao bị thiếu sắt?
Theo NHS, các nguyên nhân thường gặp gồm:
- Kinh nguyệt nhiều và mang thai: rất phổ biến.
- Chảy máu đường tiêu hoá: do loét dạ dày, viêm ruột, hoặc dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) kéo dài.
- Ăn không đủ sắt, nhất là chế độ ăn ít thịt cá.
NHS cho biết bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân (ví dụ loét dạ dày, kinh nguyệt nhiều) rồi mới đưa ra hướng điều trị, có thể chuyển khám chuyên khoa hoặc làm xét nghiệm phân tìm máu ẩn. Đây là lý do không nên tự uống sắt kéo dài mà không đi khám.
Cần bao nhiêu sắt mỗi ngày, ăn gì để đủ sắt?
Nhu cầu khuyến nghị theo MedlinePlus:
| Đối tượng | Sắt mỗi ngày |
|---|---|
| Nam từ 19 tuổi và phụ nữ sau mãn kinh | 8 mg |
| Phụ nữ 19 đến 50 tuổi | 18 mg |
| Phụ nữ mang thai | 27 mg |
NHS dùng mức 8,7 mg cho nam và 14,8 mg cho phụ nữ 19 đến 49 tuổi. Phần lớn người khoẻ mạnh có thể đủ sắt nhờ ăn uống cân bằng.
- Sắt từ động vật (thịt đỏ nạc, gia cầm, cá, hàu) được cơ thể hấp thu tốt.
- Sắt từ thực vật (đậu, rau lá xanh đậm, trái cây khô, ngũ cốc nguyên hạt hoặc có tăng cường sắt) khó hấp thu hơn. MedlinePlus cho biết ăn kèm một ít thịt, cá với đậu hoặc rau xanh có thể tăng hấp thu sắt thực vật lên tới 3 lần. Thực phẩm giàu vitamin C cũng giúp hấp thu tốt hơn.
- Hạn chế trà, cà phê, sữa trong bữa ăn giàu sắt, vì NHS lưu ý chúng có thể cản trở hấp thu sắt.
Uống viên sắt thế nào cho đúng và an toàn?
- Dùng theo chỉ định. Liều sắt điều trị do bác sĩ quyết định dựa trên xét nghiệm. NHS cho biết thường phải uống khoảng 6 tháng để bù đủ dự trữ, không ngừng ngay khi hết mệt.
- Tác dụng phụ: theo NHS có thể gặp táo bón hoặc tiêu chảy, đau bụng, ợ nóng, buồn nôn, phân sẫm màu hơn. NHS gợi ý uống trong hoặc ngay sau bữa ăn có thể giảm khó chịu, nhưng hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ về thời điểm uống phù hợp với sản phẩm bạn dùng.
- Không tự uống quá nhiều. NHS cho biết bổ sung từ 17 mg trở xuống mỗi ngày khó gây hại, còn trên 20 mg có thể gây táo bón, buồn nôn, nôn, đau bụng khi tự dùng không theo chỉ định.
- Cất xa tầm tay trẻ em. NHS cảnh báo sắt liều rất cao có thể gây tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
- Phụ nữ tuổi sinh đẻ, mang thai: Viện Dinh dưỡng khuyên uống viên sắt/acid folic hoặc viên đa vi chất theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Sản phẩm sắt dạng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ chỉ có vai trò hỗ trợ bổ sung. Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Khi nào cần đi khám ngay
- Mệt mỏi, khó thở, hồi hộp, da xanh kéo dài.
- Kinh nguyệt ra nhiều hoặc kéo dài bất thường.
- Phân đen hoặc có máu khi không uống viên sắt, nôn ra máu.
- Đang uống sắt mà triệu chứng không cải thiện sau vài tuần.
- Trẻ nuốt nhầm viên sắt: đưa đến cơ sở y tế ngay.
Câu hỏi thường gặp
Uống viên sắt bao lâu thì hết thiếu máu?
Theo NHS, người bị thiếu máu thiếu sắt thường cần uống sắt khoảng 6 tháng. Chỉ số hemoglobin có thể cải thiện sớm hơn, nhưng cần uống tiếp để bù dự trữ sắt. Bác sĩ sẽ hẹn xét nghiệm lại để quyết định khi nào ngừng.
Uống sắt có cần uống cùng vitamin C không?
Vitamin C giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực vật tốt hơn. Ăn kèm rau quả giàu vitamin C trong bữa ăn là cách đơn giản. Việc có cần dùng thêm viên vitamin C hay không nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Uống viên sắt bị đi ngoài phân đen có sao không?
Phân sẫm màu hơn bình thường là tác dụng phụ NHS ghi nhận khi uống viên sắt. Tuy nhiên, nếu phân đen kèm đau bụng, chóng mặt, nôn ra máu, hoặc phân đen khi không dùng sắt, hãy đi khám ngay vì có thể là chảy máu tiêu hoá.
Thiếu máu có phải lúc nào cũng do thiếu sắt?
Không. Thiếu máu còn có thể do thiếu vitamin B12, folate, bệnh thalassemia, bệnh mạn tính hay mất máu. Uống sắt khi không thiếu sắt không giúp ích và có thể gây hại, nên cần xét nghiệm trước.
Uống sắt có được uống cùng sữa, trà không?
Nên tránh. NHS lưu ý trà, cà phê và sữa có thể làm giảm hấp thu sắt. Hãy hỏi dược sĩ về khoảng cách hợp lý giữa viên sắt với các đồ uống này và với thuốc khác như canxi.
Nguồn tham khảo
- WHO. Anaemia - Fact sheet. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anaemia
- NHS. Iron deficiency anaemia. www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/
- NHS. Iron. www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/iron/
- MedlinePlus - NIH. Iron in diet. medlineplus.gov/ency/article/002422.htm
- Viện Dinh dưỡng - Bộ Y tế. Thông cáo báo chí Hội nghị cộng tác viên báo chí nhân Ngày Vi chất dinh dưỡng 1-2/6/2017. viendinhduong.vn/storage/app/uploads/public/2025/03/28/MBUILiIVEBFOXBc
- NHS. Iron deficiency anaemia - Treatment. www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/treatment/
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.