PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Thuốc uống là đường dùng tiện lợi, thường an toàn và rẻ nhất, phù hợp với phần lớn bệnh. Thuốc tiêm đưa thuốc vào cơ thể nhanh và chính xác hơn, nên được dùng khi người bệnh không uống được, cần tác dụng ngay như cấp cứu, hoặc thuốc bị phá huỷ trong đường tiêu hoá như insulin. Tiêm không có nghĩa là khỏi nhanh hơn, và tiêm không cần thiết có thể gây nhiễm trùng, đau, tốn kém.
- Đường uống là cách dùng thuốc tiện lợi nhất, thường an toàn nhất và ít tốn kém nhất.
- Tiêm tĩnh mạch đưa thuốc vào máu nhanh nhất và cho liều chính xác, nhưng cần theo dõi chặt.
- Tiêm cần thiết khi không thể uống, cần tác dụng tức thì, hoặc thuốc bị acid dạ dày phá huỷ.
- WHO cho biết nhiều mũi tiêm điều trị là không cần thiết hoặc có thể thay bằng thuốc uống.
- Tiêm không an toàn có thể lây viêm gan B, viêm gan C và HIV.
Thuốc uống đi vào cơ thể như thế nào?
Theo Cẩm nang MSD (phiên bản dành cho người bệnh), đường uống là cách dùng thuốc tiện lợi nhất, thường an toàn nhất và ít tốn kém nhất. Phần lớn thuốc uống được hấp thu ở ruột non, sau đó đi qua gan trước khi vào tuần hoàn chung. Tại gan, một phần thuốc có thể bị chuyển hoá, nên lượng thuốc đến được máu thường ít hơn lượng đã uống.
Một số yếu tố ảnh hưởng đến thuốc uống:
- Thức ăn và thuốc khác trong đường tiêu hoá có thể làm thay đổi lượng thuốc được hấp thu.
- Một số thuốc gây kích ứng dạ dày, ví dụ aspirin và các thuốc chống viêm không steroid.
- Một số thuốc bị acid dạ dày phá huỷ nên không thể dùng đường uống, ví dụ insulin.
Những yếu tố này đã được tính đến khi nhà sản xuất và cơ quan quản lý xác định liều uống, nên với thuốc phù hợp, uống đúng liều vẫn cho hiệu quả điều trị.
Có những cách tiêm thuốc nào?
| Đường tiêm | Cách đưa thuốc | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Tiêm dưới da | Vào lớp mỡ ngay dưới da | Thường dùng cho insulin và một số thuốc tự tiêm tại nhà theo hướng dẫn |
| Tiêm bắp | Vào cơ | Được ưu tiên khi cần tiêm thể tích thuốc lớn hơn; thường tiêm ở cánh tay, đùi hoặc mông |
| Tiêm tĩnh mạch | Trực tiếp vào tĩnh mạch | Theo Cẩm nang MSD, đây là cách đưa một liều chính xác vào cơ thể nhanh nhất, nhưng cần theo dõi chặt tác dụng phụ |
Ngoài ra còn các đường dùng đặc biệt khác như tiêm vào ống tuỷ sống, chỉ do nhân viên y tế chuyên khoa thực hiện.
Khi nào thật sự cần tiêm thuốc?
Cẩm nang MSD nêu các tình huống cần dùng đường khác đường uống:
- Người bệnh không uống được: hôn mê, nôn liên tục, không nuốt được.
- Cần thuốc tác dụng nhanh: tình huống cấp cứu.
- Cần liều rất chính xác.
- Thuốc hấp thu kém hoặc bị phá huỷ ở đường tiêu hoá, như insulin.
Một ví dụ điển hình là phản vệ. Thông tư 51/2017/TT-BYT của Bộ Y tế xác định adrenalin tiêm bắp là thuốc quan trọng hàng đầu trong xử trí phản vệ, phải dùng ngay khi chẩn đoán. Với nhiễm khuẩn, Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cho biết kháng sinh dạng viên, viên nang hoặc dung dịch uống dùng cho nhiễm khuẩn nhẹ đến vừa, còn kháng sinh tiêm dành cho nhiễm khuẩn nặng.
Thuốc tiêm có mạnh hơn và khỏi nhanh hơn thuốc uống không?
Không hẳn. Thuốc tiêm vào máu nhanh hơn, nhưng điều đó không có nghĩa bệnh sẽ khỏi nhanh hơn. Với phần lớn bệnh thông thường, thuốc uống đúng loại, đúng liều cho hiệu quả tương đương. Bác sĩ chọn đường dùng dựa trên mức độ nặng của bệnh và tình trạng người bệnh, không phải theo mong muốn khỏi nhanh.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết mỗi năm trên thế giới có khoảng 16 tỷ mũi tiêm, trong đó khoảng 90% là tiêm thuốc điều trị. WHO nhận định trong nhiều trường hợp các mũi tiêm này là không cần thiết hoặc có thể thay bằng thuốc uống. WHO cũng ghi nhận ở nhiều nước, người dân mong được tiêm vì tin rằng tiêm là cách điều trị hiệu quả nhất. Thực tế, thuốc tiêm tĩnh mạch tuy tác dụng nhanh nhưng theo Cẩm nang MSD, tác dụng lại thường ngắn hơn.
Tiêm thuốc không cần thiết có những rủi ro gì?
- Lây bệnh qua đường máu nếu dụng cụ không vô trùng hoặc dùng lại kim tiêm. Theo một nghiên cứu do WHO tài trợ, năm 2010, tiêm không an toàn đã làm tới 1,7 triệu người nhiễm viêm gan B, tới 315.000 người nhiễm viêm gan C và khoảng 33.800 người nhiễm HIV.
- Phản ứng nặng xảy ra nhanh hơn: thuốc vào máu nhanh nên nếu có phản ứng dị ứng, phản ứng cũng có thể xuất hiện nhanh. Phản vệ có thể xảy ra từ vài giây đến vài giờ sau khi tiếp xúc với dị nguyên.
- Khó thực hiện hơn: Cẩm nang MSD lưu ý tiêm tĩnh mạch khó hơn tiêm dưới da hoặc tiêm bắp, và cần theo dõi chặt tác dụng phụ.
- Phụ thuộc nhân viên y tế: phần lớn thuốc tiêm phải do người có chuyên môn thực hiện tại cơ sở y tế.
Người bệnh nên làm gì để dùng thuốc tiêm an toàn?
- Không đòi tiêm khi bác sĩ cho thuốc uống. Hãy hỏi lý do nếu được chỉ định tiêm.
- Chỉ tiêm tại cơ sở y tế được cấp phép, do nhân viên y tế thực hiện.
- Quan sát việc dùng bơm kim tiêm mới, còn nguyên bao gói cho mỗi lần tiêm.
- Báo tiền sử dị ứng thuốc trước khi tiêm.
- Ở lại cơ sở y tế theo dõi sau tiêm theo hướng dẫn của nhân viên y tế, báo ngay nếu thấy ngứa, khó thở, choáng váng.
- Với thuốc tự tiêm tại nhà như insulin, làm đúng kỹ thuật được hướng dẫn và không dùng chung bút, kim tiêm.
Khi nào cần đi khám ngay
- Khó thở, sưng môi họng, choáng váng, nổi mề đay sau khi tiêm: báo ngay nhân viên y tế hoặc gọi cấp cứu 115.
- Chỗ tiêm sưng nóng đỏ đau tăng dần, có mủ, kèm sốt.
- Không uống được thuốc do nôn liên tục, khó nuốt: đến cơ sở y tế để được đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Truyền dịch có giúp khỏi bệnh nhanh hơn không?
Truyền dịch là đưa dịch hoặc thuốc qua tĩnh mạch, chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định, ví dụ người bệnh không uống được. Truyền dịch không làm bệnh khỏi nhanh hơn nếu không có chỉ định, và cần được thực hiện, theo dõi tại cơ sở y tế.
Vì sao insulin phải tiêm mà không uống được?
Theo Cẩm nang MSD, insulin bị acid dạ dày phá huỷ nên không thể dùng đường uống. Vì vậy insulin thường được tiêm dưới da.
Tiêm kháng sinh có tốt hơn uống kháng sinh không?
Không mặc nhiên. NHS cho biết kháng sinh uống dùng cho nhiễm khuẩn nhẹ đến vừa, còn kháng sinh tiêm dành cho nhiễm khuẩn nặng. Bác sĩ sẽ chọn đường dùng phù hợp với bệnh.
Thuốc uống mất bao lâu mới có tác dụng?
Tuỳ từng thuốc và dạng bào chế. Tờ hướng dẫn sử dụng thường có thông tin này, hoặc bạn có thể hỏi dược sĩ khi mua thuốc.
Nguồn tham khảo
- MSD Manual, phiên bản dành cho người bệnh. Drug Administration. www.msdmanuals.com/home/drugs/administration-and-kinetics-of-drugs/dru
- WHO. WHO calls for worldwide use of smart syringes. www.who.int/news/item/23-02-2015-who-calls-for-worldwide-use-of-smart-
- NHS (Anh). Antibiotics. www.nhs.uk/medicines/antibiotics/
- Bộ Y tế (bản đăng trên website Hội Hô hấp Việt Nam). Thông tư 51/2017/TT-BYT hướng dẫn phòng, chẩn đoán và xử trí phản vệ. vnras.com/thong-tu-51-2017-tt-byt-huong-dan-phong-chan-doan-va-xu-tri-
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.