PharbacoDược phẩm Việt từ 1954Khi tiêu chảy cấp, việc quan trọng nhất là bù nước và điện giải. Dung dịch bù nước ORS cần pha đúng lượng nước sạch ghi trên gói, dùng hết trong 24 giờ, uống từng ngụm nhỏ sau mỗi lần đi ngoài. Theo hướng dẫn dựa trên WHO, trẻ dưới 2 tuổi uống khoảng 50 đến 100 ml, trẻ 2 đến 10 tuổi 100 đến 200 ml sau mỗi lần đi ngoài. Vẫn tiếp tục ăn, bú.
- Tiêu chảy là đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ 3 lần trở lên trong một ngày, theo WHO.
- ORS là hỗn hợp muối, đường và nước sạch theo tỷ lệ chuẩn, giúp ruột hấp thu lại nước và điện giải.
- Pha đúng lượng nước ghi trên gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn, dùng trong 24 giờ.
- Nước ngọt có ga, nước ép, đồ uống thể thao có tỷ lệ đường muối không phù hợp, không thay được ORS.
- Ở người lớn và trẻ em, tiêu chảy thường hết trong 5 đến 7 ngày, theo NHS.
Vì sao bù nước là việc quan trọng nhất khi tiêu chảy?
WHO định nghĩa tiêu chảy là đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ 3 lần trở lên trong một ngày, hoặc nhiều hơn so với bình thường của người đó. Mỗi lần đi ngoài, cơ thể mất nước cùng các chất điện giải như natri, kali. Nếu không bù kịp, người bệnh bị mất nước, nguy hiểm nhất ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.
WHO ước tính tiêu chảy là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ ba ở trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới, phần lớn do mất nước. Phần lớn các ca tử vong này có thể phòng được bằng bù nước đúng cách.
ORS là gì và tác dụng thế nào?
ORS (oral rehydration salts, dung dịch bù nước điện giải đường uống) là hỗn hợp muối và đường theo tỷ lệ chuẩn, pha với nước sạch. Theo WHO, dung dịch này được ruột non hấp thu, giúp thay thế lượng nước và điện giải đã mất qua phân.
Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) lưu ý nước ngọt có ga, nước ép trái cây, đồ uống thể thao, canh và sữa đun sôi có lượng đường và muối không phù hợp, có thể làm trẻ mệt hơn. AAP cũng khuyên không tự pha dung dịch điện giải tại nhà mà nên dùng sản phẩm pha sẵn hoặc gói bột bán sẵn.
Pha và bảo quản ORS thế nào cho đúng?
- Rửa tay sạch bằng xà phòng.
- Đọc kỹ trên gói xem cần pha với bao nhiêu ml nước. Mỗi loại gói có thể khác nhau, có loại pha với 1 lít nước, có loại pha với lượng nhỏ hơn.
- Dùng nước sạch đã đun sôi để nguội. Đong đúng thể tích, không ước chừng.
- Hoà cả gói vào đúng lượng nước đó. Không chia đôi gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn, không thêm đường, muối hay nước ngọt.
- Đậy kín, để nơi mát. Theo hướng dẫn của Tổ chức Bác sĩ không biên giới (MSF), dung dịch đã pha phải dùng trong 24 giờ; quá thời gian thì bỏ và pha gói mới.
MSF cũng khuyên bảo quản gói bột ở nơi dưới 25°C và không dùng nếu bột đã chuyển thành khối dính màu vàng nâu.
Uống ORS bao nhiêu và uống thế nào?
Với tiêu chảy chưa có dấu hiệu mất nước rõ, hướng dẫn điều trị phác đồ A (theo WHO, được MSF trình bày lại) gợi ý lượng ORS sau mỗi lần đi ngoài phân lỏng:
| Tuổi | Lượng ORS sau mỗi lần đi ngoài |
|---|---|
| Dưới 2 tuổi | 50 đến 100 ml |
| 2 đến 10 tuổi | 100 đến 200 ml |
| Trẻ lớn và người lớn | 200 đến 400 ml |
Cách cho uống:
- Uống từng ngụm nhỏ, chậm. Với trẻ nhỏ có thể cho uống bằng thìa.
- Nếu bị nôn, tạm dừng khoảng 10 phút rồi cho uống lại chậm hơn, từng lượng rất nhỏ; không bỏ hẳn việc bù nước.
- Nếu mi mắt trở nên sưng húp trong khi uống, tạm ngừng ORS, cho uống nước lọc, sau đó tiếp tục theo lượng trên.
MSF ghi nhận ORS dùng được cho phụ nữ mang thai và cho con bú.
Ăn uống thế nào khi bị tiêu chảy?
Không nên nhịn ăn. WHO nhấn mạnh việc tiếp tục cho ăn, kể cả bú mẹ, giúp cắt vòng xoắn giữa tiêu chảy và suy dinh dưỡng. NHS khuyên ăn khi thấy ăn được, ưu tiên đồ nhạt, tránh đồ nhiều dầu mỡ, cay. Trẻ bú mẹ hoặc bú bình vẫn tiếp tục bú, nếu nôn thì cho bú ít một và nhiều lần.
AAP cho biết phần lớn trẻ bị tiêu chảy nhẹ không cần đổi chế độ ăn, và có thể quay lại chế độ ăn cân đối phù hợp lứa tuổi trong vòng 24 giờ.
Với trẻ em, WHO khuyến cáo bổ sung kẽm trong 10 đến 14 ngày giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy khoảng 25% và giảm lượng phân khoảng 30%. Liều kẽm theo tuổi, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Có nên dùng thuốc cầm tiêu chảy?
Thuốc cầm tiêu chảy không thay thế việc bù nước. NHS cho biết loperamide có thể tạm thời làm ngừng tiêu chảy ở người lớn nhưng không phù hợp cho trẻ dưới 12 tuổi. MedlinePlus khuyên không dùng thuốc cầm tiêu chảy không kê đơn khi đang sốt hoặc phân có máu, vì đây có thể là dấu hiệu nhiễm khuẩn cần được bác sĩ đánh giá.
NHS khuyên nghỉ học, nghỉ làm cho đến khi đã hết tiêu chảy và nôn ít nhất 2 ngày, để tránh lây cho người khác. Rửa tay bằng xà phòng là biện pháp phòng lây đơn giản và hiệu quả.
Khi nào cần đi khám ngay
- Dấu hiệu mất nước nặng: li bì, mắt trũng, không uống được, véo da bụng thấy da trở về chậm.
- Trẻ nhỏ: thóp lõm, khóc không có nước mắt, ít ướt tã hơn bình thường, quấy hoặc lừ đừ.
- Người lớn: rất khát, nước tiểu sẫm màu, đi tiểu ít, chóng mặt khi đứng dậy, tim đập nhanh.
- Phân có máu, có mủ hoặc phân đen.
- Sốt từ 38,3°C trở lên kèm tiêu chảy, hoặc đau bụng dữ dội.
- Tiêu chảy không đỡ sau 2 ngày ở trẻ nhỏ, 5 ngày ở người lớn, hoặc kéo dài quá 7 ngày.
- Nôn liên tục không uống được, nôn kéo dài quá 2 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng nước ngọt hoặc nước điện giải thể thao thay ORS không?
Không nên. Theo AAP, nước ngọt, nước ép và đồ uống thể thao có lượng đường và muối không phù hợp và có thể làm trẻ mệt hơn. Hãy dùng ORS pha đúng hướng dẫn.
Pha ORS đặc hơn cho nhanh khỏi có được không?
Không. ORS được bào chế theo tỷ lệ muối, đường và nước chuẩn để ruột hấp thu tốt; pha đặc hay loãng hơn đều làm sai tỷ lệ này. Luôn hoà cả gói với đúng lượng nước ghi trên bao bì.
ORS pha xong để được bao lâu?
Theo hướng dẫn của MSF, dung dịch đã pha cần dùng trong 24 giờ. Quá thời gian này thì bỏ đi và pha gói mới.
Tiêu chảy bao lâu thì khỏi?
NHS cho biết tiêu chảy ở người lớn và trẻ em thường hết trong 5 đến 7 ngày. Nếu kéo dài hơn 7 ngày, hoặc có máu trong phân, dấu hiệu mất nước, cần đi khám.
Trẻ bị tiêu chảy có cần ngừng bú mẹ không?
Không. WHO và NHS đều khuyên tiếp tục cho trẻ bú. Có thể cho bú ít một và nhiều lần hơn, đồng thời bù thêm ORS theo lượng phù hợp với tuổi.
Nguồn tham khảo
- WHO. Diarrhoeal disease fact sheet. www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease
- NHS. Diarrhoea and vomiting. www.nhs.uk/conditions/diarrhoea-and-vomiting/
- NHS. Dehydration. www.nhs.uk/conditions/dehydration/
- Médecins Sans Frontières (MSF). Oral rehydration salts (ORS), Essential drugs. medicalguidelines.msf.org/en/viewport/EssDr/english/oral-rehydration-s
- American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org). Diarrhea in Children. www.healthychildren.org/English/health-issues/conditions/abdominal/Pag
- MedlinePlus / NIH. Diarrhea. medlineplus.gov/ency/article/003126.htm
Bài viết tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống nêu trên, nhằm cung cấp thông tin tham khảo; không thay thế chẩn đoán, điều trị của bác sĩ hay tư vấn của dược sĩ. Khi dùng thuốc, hãy đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.